نورنیوز-گروه اجتماعی: مریم جهانگیر در گفتوگویی با بیان اینکه بدن ما از اخلاط چهارگانهای به نامهای دم، بلغم، صفرا و سودا تشکیل شده است، اظهار کرد: تمام خوردنیها و نوشیدنیهایی که در طول روز مصرف میکنیم، پس از هضم در معده به کبد راه مییابند و در آنجا به این اخلاط چهارگانه تبدیل میشوند.
پزشک و متخصص طب ایرانی تصریح کرد: این اخلاط طی شبانهروز صرف اعمال حیاتی بدن و همچنین تأمین انرژی لازم برای حرکات و فعالیتهای جسمانی ما میشوند و در نهایت، آنچه که به مصرف نرسیده و بدن دیگر به آن نیازی ندارد، از مسیرهای گوناگون دفعی مانند ادرار، مدفوع و عرق از بدن خارج میشود.
وی با بیان اینکه تعادل میان مواد ورودی و خروجی، ضامن اصلی حفظ سلامتی ماست، ادامه داد: برای نمونه، هرگاه نوع غذاهای مصرفی ما از آن دسته خوراکیهایی باشد که از درجه غذایی بالایی برخوردارند و اخلاط فراوانی در بدن تولید میکنند و از سوی دیگر، میزان فعالیت بدنی ما اندک باشد یا مسیرهای دفعی به درستی عمل نکنند، شاهد تجمع مواد زائد در بدن خواهیم بود که این امر میتواند زمینهساز بیماری شود.
جهانگیر بیان کرد: معمولاً در فصل زمستان همین اتفاق رخ میدهد چرا که در زمستان، نسبت به تابستان، تمایل ما به مصرف غذاهای پختنی، غلیظتر و سنگینتری مانند آبگوشت، حلیم، انواع خورش و کباب بیشتر میشود و از آنسو، به دلیل برودت هوا از میزان فعالیتمان کاسته شده و مستعد یبوست نیز هستیم. در چنین شرایطی مواد زائد در بدن تجمع مییابند و بدن برای آنکه به حیات آسیبی نرسد، تدبیری اندیشیده و این مواد زائد را در اعضا و بافتهای غیرحیاتی خود انباشته میکند.
بهار؛ فصل اعتدال و جانگرفتن دوباره طبیعت
این متخصص طب سنتی ایرانی یادآور شد: از دیدگاه طب سنتی، بهار مقطعی از سال است که هوا رو به اعتدال میرود، حکما مزاج این فصل را معتدل مایل به گرمی و رطوبت میدانند؛ با توجه به این اعتدال مزاج، بدن ما نیز تحت تأثیر قرار میگیرد و هر شخصی با هر مزاجی که باشد، از این تعادل فصلی اثر میپذیرد.
وی با بیان اینکه در پرتو این اعتدال، افعال و کارهای بدن نیرومندتر میشوند، ادامه داد: برای مثال قوای هضم و دفع، فرایند خونسازی و سایر نیروهای جسمی و روحی تقویت میگردند. همگام با کاهش سرمای هوا، اخلاط و مواد زائدی که در زمستان در بدن انباشته شده بودند، رفتهرفته دچار رقت و سیالیت شده و حجمشان افزایش مییابد و بسته به نوع آن ماده و خلط میتوانند علامتدار شوند.
این متخصص طب ایرانی تصریح کرد: به بیان دقیقتر، در حکمت ایرانی از این فرایند با عنوان «نضج اخلاط» یاد میشود؛ بدین معنا که در زمستان اخلاط غلیظ و راکد میشوند و با گرم شدن تدریجی هوا در بهار، این اخلاط روان و سیال گشته و بدن برای دفع آنها تلاش میکند.
وی افزود: از دیدگاه طب نوین، علت بروز علائمی چون عطسه، آبریزش بینی یا کهیر و خارش در بهار، مواجهه بدن با گردهافشانی گیاهان است و افراد مستعد دچار این علائم آلرژیگونه میشوند؛ اما از نگاه طب ایرانی، این علائم دقیقاً به واسطه به حرکت درآمدن همان اخلاطی پدید میآید که طی زمستان در بدن تجمع یافتهاند.
جهانگیر عنوان کرد: در واقع اگر فرایند دفع این بدانباشتها به طور کامل انجام نشود، مواد زائد به سمت نقاط ضعیفتر بدن رفته و بسته به نوع خلط ـ اعم از بلغمی، دموی، صفراوی یا سوداوی ـ علائمی نظیر آبریزش بینی، کهیر، جوش یا خارش را آشکار میسازند.
وی ادامه داد: بر همین اساس، در طب سنتی به جای سرکوب این علائم با داروهای شیمیایی، طبیب با تدابیری همچون کمخوری، پرهیز از غذاهای غلیظ و کمک به دفع طبیعی یا گشودن مسیرهای جایگزین دفع مانند فصد، حجامت و داروهای مسهل، به بدن اجازه میدهد تا این پالایش بهاری را به سلامت به پایان برساند.
غلبه خون در بهار؛ از خوابآلودگی تا خوندماغ
وی با اشاره بر اینکه اعتدال مزاج بهار نیروهای بدن از جمله خونسازی را تقویت میکند، گفت: در افراد مستعد، این عامل در کنار عامل پیشین یعنی رقت اخلاط انباشته در زمستان، سبب بروز علائم غلبه یا سوءمزاج دم (خون) مانند کسالت، خوابآلودگی، خمیازههای مکرر، انواع جوش و آکنه و دمل و خوندماغ خواهد شد.
این متخصص طب ایرانی بیان کرد: عطسه، آبریزش بینی، خلط پشت حلق، خارش، کهیر، جوش، خوندماغ و سایر عوارض شایع این فصل، در حقیقت نمود بیرونی خروج اخلاط انباشتهشده در زمستان هستند و هرچقدر در ایام سال سبک زندگی سالمتری داشته باشیم، میتوانیم بهاری زیباتر را تجربه کنیم.
وی افزود: یک برنامه پاکسازی بیخطر و متناسب با بهار، معطوف به همان اصل اعتدال میان مواد ورودی و خروجی است و به طور کاربردی میتوان آن را در قالب مواردی پیشنهاد داد؛ نخست، تعدیل تغذیه به معنای کاهش مصرف غذاهای غلیظ و دیرهضمی مانند ماکارونی، فستفود، سرخکردنیها، کلهپاچه و الویه و در مقابل، افزایش مصرف غذاهای سبکتری همچون انواع سوپها و آشهای بهاری.
جهانگیر تاکید کرد: این غذاها که هضمی آسان دارند و ملین هستند، بهتر است حاوی سبزیهای تازه و نهایتاً یک یا دو نوع حبوبات، همراه با چاشنیهای خنککنندهای مانند انار، آلو، زرشک، آبغوره و تمرهندی باشند و فاقد گوشت، انواع روغن، رشته و سیبزمینی تهیه شوند. افراد با توجه به شدت علائم خود میتوانند برای مدت دو تا چهار هفته، یک یا دو وعده در روز از این غذاها مصرف کنند.
وی ادامه داد: دوم، داشتن فعالیت بدنی متعادل از حیث شدت و مدت، مانند ترکیبی از پیادهروی، نرمش و حرکات کششی روزانه بین سی تا چهل دقیقه، در هوای خنک و حدود دو ساعت پس از طلوع آفتاب. مورد سوم، تنظیم خواب است؛ به این صورت که افراد شبها پیش از نیمهشب بخوابند و صبح زودتر بیدار شوند و حتیالامکان در طول روز خواب طولانی نداشته باشند و به یک چرت سبک میانه روز بسنده کنند.
این متخصص طب ایرانی با اشاره بر اینکه خواب بهموقع شبانه خود عامل مهمی در فرایند پاکسازی بدن به شمار میرود، اظهار کرد: چهارم، برقراری آرامش روان و دوری از عوامل تنشزا و ناراحتکننده است که بخش مهم دیگری از برنامه پاکسازی را تشکیل میدهد. با توجه به شرایط بحرانی و روزهای سختی که ملت عزیز ایران پشت سر گذاشتهاند و البته هنوز هم ادامه دارد، توجه به این بخش بسیار ضروری مینماید.
وی افزود: هم مکتب طب ایرانی و هم طب نوین بر این حقیقت تأکید بسیار دارند که انواع حالات روحی به طور مستقیم و در سریعترین زمان بر جسم اثر میگذارند؛ برای نمونه، فردی که خشم را تجربه میکند در همان لحظه دچار تغییراتی در فشار خون، ضربان قلب و تنفس خود میشود و یا کسی که مدتهاست گرفتار اضطراب است، عوارض جسمیای همچون ناراحتیهای گوارشی را از خود بروز میدهد.
جهانگیر بیان کرد: از این رو، کاری که میتوان به طور عملی توصیه کرد، دنبال نکردن لحظهای اخبار این روزها و پرداختن به روشهای آرامسازی روح یا همان تمرینات تنآرامی، نظیر تنفس عمیق شکمی همزمان با شل کردن عضلات و بوییدن رایحههای خوش طبیعی مانند گلاب، هل، سیب یا مُشک است.
وی ادامه داد: همچنین رفتن به طبیعت، دیدار و گفتوگو با نزدیکان و دوستان و نوشتن افکار و احساسات، روشهای کمکی دیگری هستند که به تخلیه و پاکسازی ذهن یاری رسانده و روح و در نتیجه جسم را متعادل و تقویت میکنند.
جهانگیر مورد پنجم را توجه به مسیرهای دفعی بدن دانست و گفت: به این معنا که به صورت روزانه و منظم دفع ادرار، مدفوع و تعریق داشته باشیم. این هدف با نوشیدن مایعات کافی، مصرف فیبر لازم از طریق سبزیجات و داشتن فعالیت بدنی حاصل میشود.
نسخههای خانگی برای روزهای پرگرده بهار
وی چند نسخه خانگی برای کاهش حساسیت بهاری معرفی کرد و گفت: نخست، نوشیدن ماءالشعیر طبی که به این مایع «آب جوی طبی» نیز میگویند؛ افراد میتوانند تا سه روز، علاوه بر کاهش حجم غذای مصرفی، به دفعات از این مایع البته با فاصله از غذا بنوشند و در صورت بروز نفخ، آن را با کمی عسل شیرین کرده و میل کنند.
این متخصص طب ایرانی افزود: نسخه دیگر، ریختن روغن بنفشه در پایه بادام شیرین درون بینی، شبها پیش از خواب است؛ همچنین فالوده سیب و عناب به عنوان میانوعده و بخور تخم گشنیز نیمکوب شده از شدت خارش، آبریزش بینی و عطسه میکاهد.
جهانگیر برای افراد مستعد حساسیت بهاری، پرهیز از سه گروه ماده غذایی را توصیه کرد و گفت: نخست، غذاهای غلیظ و خمیری مانند ماکارونی، فستفود، کلهپاچه، آش رشته، الویه و سرخکردنیها؛ دوم، غذاهای نفاخ و مُبَخِّر (گازدار) همچون سیر، پیاز، حبوبات دیرپز و کلم؛ و سوم، مواد خوراکی بسیار سرد مانند ماست، دوغ، خیار، هندوانه، گوجه سبز، انواع سرکه و ترشیجات و امثال آن و نیز مواد بسیار گرم مانند فلفل و سایر تندیجات.
پنج خوراکی شفابخش و در دسترس بهاری
وی با بیان اینکه در مقابل، پنج ماده غذایی معجزهآسا و در دسترس برای این ایام وجود دارد، افزود: اول، ماءالشعیر طبی (آب جوی پوستکنده) که به دلیل لطافت خود پاککننده مجاری و بافتهای بدن از مواد زائد است و به کنترل علائم آلرژی کمک میکند. دوم، گل بنفشه که با خاصیت نرمکنندگی و بازکنندگی مجاری تنفسی و گوارشی سبب تسکین خارش، آبریزش بینی و سرفههای آلرژیک میشود و به صورت دمنوش و غرغره قابل مصرف است.
وی افزود: سوم، عناب که خون صالح تولید میکند، تصفیهکننده خون و التیامبخش مخاطات تحریکشده است. چهارم، خُرفه که گرمی و التهاب را فرومینشاند. مصرف آن به صورت خام یا پخته در سوپ، به کاهش التهابات تنفسی و پوستی (کهیر) و خارش یاری فراوانی میرساند و در طب سنتی به عنوان یک «آنتیهیستامین طبیعی» شناخته میشود.
این متخصص طب ایرانی اظهار کرد: پنجم، بابونه یا بادرنجبویه که ضداسپاسم، ضدالتهاب و آرامبخش بوده و به شکل دمنوش، بهویژه برای افرادی که حساسیت بهاری آنها با اضطراب، بیخوابی و گرفتگی بینی همراه است، معجزه میکند.
وی ادامه داد: از آنجا که آلرژی یک بیماری مزمن محسوب میشود و زندگی شهری و تغییرات آبوهوایی از جمله انبوه آلایندهها مانند انواع دود، ریزگردها، سموم و افشانههای گوناگون و همچنین مواد آلرژیزای خوراکی، زمینه بروز و تشدید آن را بیش از گذشته فراهم آورده است، به نظر میرسد رعایت اصول سبک زندگی بتواند به درمان ریشهای این مشکل کمک بیشتری کرده و بار هزینهای آن را بر جامعه و سیستم بهداشت و درمان کاهش دهد.
توصیههای تکمیلی برای گذر آرام از بهار
این متخصص طب ایرانی عنوان کرد: افزون بر مجموعه توصیههای پیشگفته، رعایت موارد دیگری نیز مؤثر خواهد بود. باید از قرار گرفتن مستقیم در معرض هوای سرد در ابتدا و انتهای روز، وزش پنکه و کولر در منزل یا خودرو، باز بودن پنجره خودرو و خوابیدن زیر پنجره باز پرهیز نمود و در فضاهای باز ابتدا و انتهای روز پوشش کافی برای سر در نظر گرفت.
وی افزود: هنگام خواب شبانه نیز پوششی نازک استفاده شود تا هم از سرما جلوگیری کرده و هم موجب تعریق نگردد. همچنین نباید در ابتدای روز، درست پیش از خروج از منزل و یا در آخر شب بلافاصله قبل از خواب حمام کرد یا با موهای خیس خوابید؛ پس از شستوشو باید موها را با حوله خشک نموده و تا ساعتی کلاه یا حولهای خشک بر سر نگاه داشت.
جهانگیر بیان کرد: فعالیت بدنی معتدل نیز باید در ساعاتی از روز انجام شود که هوا معتدل است، یعنی حدود دو ساعت پس از طلوع آفتاب یا عصرها. پیش از خروج از منزل میتوان از روغن بنفشه بهره گرفت و پس از بازگشت، غرغره گلو و شستوشوی بینی با آب نمک رقیق یا سرم نمکی و حتی گرفتن دوش آب ولرم توصیه میشود تا مواد آلرژیزا از سطح پوست و مخاطات زدوده شوند.
وی ادامه داد: همچنین باید از استرس، تنبلی، بطالت، بیکاری و چرخیدن بیحاصل در فضای مجازی دوری کرد و از آنجا که ساعت زیستی کارکردن روده بزرگ در ابتدای روز است، سحرخیزی و خوردن صبحانه به انجام عمل دفع کمک شایانی میکند و همانطور که گفته شد، پیشگیری از یبوست در کنترل علائم بهاری نقشی بسیار مؤثر دارد.
این متخصص طب ایرانی در پایان اضافه کرد: افرادی که از این مشکل رنج میبرند بهتر است روز خود را با نوشیدن دمکرده خاکشیر یا ترنجبین در یک فنجان آب عسل گرم آغاز کنند.