نورنیوز- گروه فرهنگی: در زمانه و شرایط عادی اجتماعی، سخن گفتن از مقام معلم بیشتر ناظر به آینده است؛ از اینکه معلم نسل فردا را میسازد، سرمایه انسانی تربیت میکند و مسیر توسعه را هموار میسازد. اما در روزگار بحران و تنش، و در شرایطی که کشور با فشارهای بیرونی، تهدیدهای امنیتی، جنگ روانی، نااطمینانی اقتصادی و خطر فرسایش اجتماعی مواجه است، نقش معلم دیگر صرفاً ناظر به آینده نیست؛ معلم به یکی از ارکان حفظ «اکنون» نیز تبدیل میشود. اگر در روزهای سخت، جامعه نیازمند پایداری، عقلانیت، تابآوری، امید و انسجام است، هیچ نهادی به اندازه نهاد آموزش و هیچ شخصیتی به اندازه معلم در تولید این عناصر بنیادین اثرگذار نیست.
کشورها فقط با تجهیزات نظامی از خود دفاع نمیکنند. تجربه تاریخ نشان داده است که تابآوری ملی، محصول مجموعهای از عوامل سخت و نرم است. قوای مسلح، قدرت بازدارندگی میآفرینند، اما این جامعه است که باید فشارها را تحمل کند، امید را حفظ کند، از هراس جمعی عبور کند و برای آینده انگیزه داشته باشد. در چنین وضعیتی، معلم به یکی از بازیگران اصلی امنیت ملی نرم تبدیل میشود؛ نه با سلاح، بلکه با آگاهی؛ نه با فرمان، بلکه با تربیت؛ نه با هیاهو، بلکه با اثرگذاری آرام و ماندگار.
امروز جنگها فقط در میدان نبرد رخ نمیدهند. بخش مهمی از منازعات جدید، در ذهن انسانها جریان دارد. شایعه، اضطراب، بیاعتمادی، ناامیدی، تحریف واقعیت و تخریب روحیه عمومی، بخشی از ابزارهای جنگ مدرناند. جامعهای که ذهناش آشفته شود، حتی اگر زیرساختهای فیزیکیاش پابرجا بماند، آسیبپذیر خواهد شد. در این میان، معلم یکی از معدود مرجعیتهای اجتماعی است که هنوز میتواند در برابر آشفتگی ذهنی و هرجومرج ادراکی نقشآفرینی کند. معلم به دانشآموز میآموزد چگونه خبر را از شایعه تشخیص دهد، چگونه پرسشگر باشد، چگونه هیجان را با عقلانیت مهار کند و چگونه در شرایط سخت، مسئولانه رفتار کند. این نقش، کمتر از هر نقش امنیتی دیگری نیست.
از سوی دیگر، جامعه در دوران تنش و بحران بیش از هر زمان دیگری به بازتولید امید نیاز دارد. امید، احساس خام و خوشبینی سادهلوحانه نیست؛ امید یک سرمایه اجتماعی است. امید یعنی باور به امکان عبور از دشواریها، باور به اینکه آینده صرفاً امتداد امروز نیست و میتوان شرایط را بهبود داد. معلم در کلاس درس، در رفتار روزمره، در نوع سخن گفتن و در نسبت خود با نسل جوان، میتواند این امید را منتقل کند. نسلی که معلمانش خسته، تحقیرشده، بیانگیزه و نگران معاش باشند، دشوارتر میتواند به آینده امیدوار بماند. به همین دلیل، توجه به معلم صرفاً احترام به یک قشر نیست؛ توجه به روحیه ملی است.
در این میان، یک خطای مزمن نیز باید مورد توجه قرار گیرد: تقلیل مسئله معلم به مناسبتهای تقویمی. هر سال در روز معلم، از منزلت فرهنگی او سخن گفته میشود، اما در بسیاری از ایام سال، مسائل واقعی معلمان به حاشیه میرود. این رویکرد نمادین، دیگر پاسخگو نیست. کشوری که در شرایط حساس منطقهای و بینالمللی قرار دارد، اگر به دنبال افزایش تابآوری داخلی است، باید بداند که یکی از مهمترین سرمایههای آن، معلماناند. امنیت ملی فقط در بودجههای دفاعی خلاصه نمیشود؛ بخشی از آن در کیفیت آموزش، انگیزه معلم، اعتماد مدرسه و امید دانشآموز شکل میگیرد.
تجربه بسیاری از کشورها نیز نشان میدهد که در دوران جنگ و بحران، نظام آموزشی را بخشی از سازوکار دفاع ملی میدانند. زیرا اگر آموزش متوقف شود، جامعه دچار گسست نسلی، آشفتگی روانی و عقبماندگی بلندمدت میشود. حفظ جریان آموزش، حتی در سختترین شرایط، به معنای حفظ جریان زندگی و آینده است. از این منظر، کلاس درس فقط مکانی برای انتقال معلومات نیست؛ نشانه استمرار جامعه است. هر روزی که معلم با وجود دشواریها وارد کلاس میشود، در حقیقت پیام میدهد که زندگی متوقف نشده و آینده هنوز موضوعیت دارد.
در ایران امروز نیز، اگر قرار است از مقاومت ملی سخن گفته شود، باید این مفهوم را از سطح شعار به سطح ساختار ارتقا داد. مقاومت ملی تنها در میدان سیاست خارجی تعریف نمیشود؛ در مدرسه، دانشگاه، خانواده و محیط کار نیز معنا پیدا میکند. جامعهای مقاوم است که شهروندان آن آموزشدیده، قانونمند، امیدوار، مسئولیتپذیر و برخوردار از قدرت تحلیل باشند. چه کسی این ویژگیها را در نسل آینده نهادینه میکند؟ پاسخ روشن است: معلم.
از همین رو، روز معلم باید فرصتی برای بازاندیشی در سیاست عمومی کشور باشد. بهبود وضعیت معیشتی معلمان، ارتقای شأن حرفهای آنان، افزایش کیفیت تربیت معلم، سپردن نقش بیشتر به نخبگان آموزشی در تصمیمسازیها و بازگرداندن اعتماد به نهاد مدرسه، صرفاً مطالبات صنفی نیستند؛ اینها ضرورتهای راهبردیاند. هیچ کشوری با تضعیف معلم، قوی نمیشود و هیچ جامعهای با نادیده گرفتن آموزش، در بحرانها پایدار نمیماند. اگر سربازان از مرزها پاسداری میکنند، معلمان از ذهن و روح جامعه پاسداری میکنند. کشور برای عبور از روزهای دشوار، به هر دو نیاز دارد. روز معلم در چنین شرایطی، فقط یک مناسبت فرهنگی نیست؛ یادآوری این حقیقت است که خط مقدم پایداری ملی، همیشه پرصدا و قابل رؤیت نیست. گاه در سکوت یک کلاس درس، آینده یک ملت حفظ میشود.