نورنیوز-گروه فرهنگی: حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران پس از بازدید از کاخهای گلستان و سعدآباد در تهران و آثار تاریخی اصفهان، کردستان، کرمانشاه و لرستان که در حملههای هوایی آمریکا و اسرائیل خسارت دیدهاند، در نشست خبری که سهشنبه ۱۱ فروردینماه ۱۴۰۵ در محل این کمیسیون در تهران با حضور جمعی از رسانههای ایرانی و بینالمللی برگزار شد، گفت: دقیقاً تا یک ساعت قبل از سال تحویل، جلسهای با ٧ نفر از مسئولان، از جمله دبیر کنوانسیون لاهه درباره پاسداشت و حفاظت از میراث فرهنگی در دوران مخاصمات مسلحانه، برگزار کردیم. در آن جلسه، آنها را تشویق و ترغیب کردیم که حتماً هیأتی برای ارزیابی وضعیت به ایران اعزام شود. البته محدودیتهایی وجود دارد و حتی همکاران ما که بسیار مایل بودند از دفتر یونسکو در تهران امروز با ما حضور پیدا کنند، با موانعی مواجه شدند.
او افزود: ما بهعنوان کمیسیون ملی یونسکو تأکید کردیم که این موضوع، منعی برای خود ما نیست، بلکه یک وظیفه است. همچنین این پرسش را مطرح کردیم که آیا ارائه این مستندات میتواند مفید و مؤثر باشد یا خیر؟ به همین دلیل تصمیم گرفتیم که دقیقاً از روز بعد از سال تحویل؛ یعنی اول فروردین، کار را آغاز کنیم. از تهران شروع کردیم؛ از کاخ گلستان و کاخ سعدآباد و دیگر مجموعههایی که مورد هدف قرار گرفته بودند. همکاران ما محبت کردند و تا جایی که توانستند در محلها مستندسازی انجام دادند. همچنین عزیزان رسانهای، حضور پیدا کردند و مصاحبههایی نیز انجام شد.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران ادامه داد: سپس به سنندج رفتیم. در زمانی که از همدان عبور میکردیم، خبر ناگوار بمباران همدان به ما رسید و آرامگاه باباطاهر و نماد ابنسینا مورد هدف قرار گرفته بودند. سپس به سمت سنندج حرکت کردیم. در سنندج، عمارت آصف و دیگر عمارتهای مربوط به دوره صفوی، از جمله «خانه کرد»، مورد بررسی قرار گرفتند. وضعیت بهگونهای بود که بسیار تأسفبرانگیز بود. برخی میگفتند برخی از اُرسیها که ۴۵۰ سال دوام آوردهاند و نیاز به مرمت نداشتند، اکنون دچار آسیبهای جدی شدهاند.
فرطوسی گفت: شرایط به حدی دشوار بود که از همکاران خواستیم بیش از این در محل نمانند. باران شدید و شرایط ناشی از بمباران، خطرات زیادی ایجاد کرده بود. آقای دکتر زارعی از (پژوهشگاه) وزارت میراث فرهنگی همراه من بودند و همانجا آدرسها و هماهنگیهایی انجام دادند تا تیمهایی اعزام شوند و بتوانند اقدامات موقت انجام دهند. بهطور موقت، از روشهایی مانند نصب چوبهای نگهدارنده استفاده میکردند تا بناها فرو نریزند. باورکردنی نیست؛ این کارشناسان، انگار خانه و زندگی خودشان را از دست داده بودند. با امکانات بسیار محدود، حتی با پلاستیکهای معمولی، بخشهایی از بنا را میپوشاندند تا از نفوذ بیشتر باران جلوگیری کنند. این اقدامات قطعاً دور از استانداردهای حرفهای بود، اما شرایط اضطراری چنین اقتضا میکرد.
او ادامه داد: در اصفهان نیز درخواست کردم نیروهای داوطلب، از جمله دانشجویان دکتری و کارشناسی ارشد، برای کمک وارد عمل شوند. تعداد نیروهای موجود در میراث فرهنگی و پایگاهها بسیار محدود بود و پاسخگوی این حجم از بحران نبود.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در ادامه به وضعیت آثار تاریخی کرمانشاه که از گزند حملات در امان نماندهاند اشاره کرد و افزود: وضعیت مشابهی در کرمانشاه وجود داشت و باران شدید شرایط را دشوارتر کرده بود و در عین حال، بمباران. در ادامه ما به خرمآباد (لرستان) دعوت شدیم. شهردار خرمآباد، علاوه بر مدیرکل میراث فرهنگی، و مسئولان دیگر شهرها، همه پای کار بودند. استانداران را نیز ملاقات کردیم. تمام اینها را اگر بخواهیم منصفانه در نظر بگیریم، نشان میدهد که همگی دغدغهمند میراث فرهنگی بودند. البته باید گفت که وضعیت عمرانی شهرها که مورد هدف قرار گرفته بود، دستکمی از آسیبهای میراث فرهنگی نداشت.
او اضافه کرد: در کرمانشاه، تکیه بیگلربیگی آسیب زیادی دیده بود و همچنین مسجد دولتشاهی دچار خسارت شده بود. از آنجا، روز بعد به سمت خرمآباد حرکت کردیم. اداره کل میراث فرهنگی استان لرستان که در یک سوی رودخانه قرار دارد و در سوی دیگر آن قلعه فلکالافلاک و یک سمت خیابان و سمت دیگر نیز مجموعههای میراث فرهنگی قرار گرفتهاند، همگی مورد حمله مستقیم قرار گرفته بودند. بازارچهای هم که در آنجا برپا شده بود، تقریباً بهطور کامل از بین رفته بود. این آسیبها در عرصه آثار اتفاق افتاده بود، نه فقط در حریم آنها. درباره قلعه فلکالافلاک، که در مراحل پایانی ثبت جهانی قرار دارد، این حادثه یک فاجعه محسوب میشود.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در ارزیابی بازدیدی که از آثار خسارت دیدۀ اصفهان داشت، گفت: بازدیدها را از چهلستون و تالار اشرف آغاز کردیم. پیش از آن، ساختمانی مربوط به دوره صفویه که بهعنوان ساختمان استانداری استفاده میشد، کاملاً از بین رفته بود. این ساختمان یک بنای مدنی در مجموعه دولتخانه اصفهان محسوب میشد. واقعاً این سؤال مطرح است که بر اساس کدام ضابطه و با چه منطقی چنین ساختمانی باید مورد هجوم و تخریب قرار بگیرد؟ موج انفجار تا عالیقاپو ادامه پیدا کرده بود و تا مسجد شیخ لطفالله و مسجد عباسی نیز آثار آن مشاهده میشد. وضعیت بسیاری از نقاشیها و دیوارها بسیار نگرانکننده بود. صحنهها بهگونهای بود که انگار با شمشیر بر دیوار یا سقف ضربه زده باشند و آن را از وسط شکافته باشند. با این حال، استحکام سازه بهگونهای بود که هنوز فرو نریخته بود، اما دو طرف دیوار کاملاً از هم گسسته شده بودند.
فرطوسی بیان کرد: واقعاً تجربهای بسیار تلخ بود. وقتی روی شیشههای تاریخی خردشده راه میرفتیم و صدای خرد شدن آنها به گوش میرسید، انگار روی استخوان قدم میزدیم. این صحنه برای من کاملاً نمادین بود؛ گویی سینهای در آسمان شکافته شده باشد. اینها میراث فرهنگی جهانی است، میراث ملی مردم ایران است. با این حال، مردم ایران نشان دادند که حتی در شرایطی که دغدغه معیشت دارند، باز هم به آموزش و فرهنگ توجه دارند.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران گفت: این یک مصیبت بزرگ است. ما سال نو را در ایران در حالی آغاز کردیم که با بحرانهای متعددی روبهرو بودیم. همه دنیا میداند که با وجود اختلاف سلیقههای موجود در ایران، کشور ما بهصورت رسمی در مسیر مذاکره قرار داشت. این اتفاق، جفای بزرگی است، نهتنها به مردم، بلکه به حریم دیپلماسی، حقوق بینالملل و اصول حقوق بشر.
او ادامه داد: دیشب گزارشهای متعددی دریافت کردهایم؛ ۱۴۹ مورد آسیب به مراکز دانشگاهی ثبت شده است. دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه هنر اصفهان آسیبهای جدی دیدهاند و دانشگاه علم و صنعت ایران نیز به همین ترتیب. آزمایشگاهها بهشدت آسیب دیدهاند. در شرایط تحریمهای ظالمانه، ایجاد مجدد این زیرساختها بسیار دشوار است.
فرطوسی خطاب به رسانههای خارجی و داخلی حاضر در این نشست گفت: از شما عزیزان خواهش میکنم در این زمینه تا جایی که میتوانید حمایت کنید. ما در کمیسیون ملی یونسکو گزارشهای خود را در دو بخش کتبی و تصویری شامل عکس و فیلم، تهیه و ارسال میکنیم و اقدامات دیگری نیز در دست انجام داریم. اما واقعاً هیچکدام به اندازه کار شما اصحاب رسانه ارزش و تأثیر ندارد.
او اظهار کرد: یونسکو نیز بهحق، پس از جنگ ۱۲روزه، بیانیهای در محکومیت صادر کرد که بهویژه به موضوع خبرنگاران و کشته شدن آنها میپرداخت. همچنین تنها ۲۴ ساعت پس از فاجعه میناب، بیانیه محکومیت جدی خود را صادر کرد و ۴۸ ساعت بعد نیز درباره کاخ گلستان موضعگیری کرد. در ادامه، دو بیانیه دیگر نیز صادر شد. در این زمینه یونسکو بسیار فعال عمل کرده است. من شهادت میدهم که همکاران ما در یونسکو بسیار دغدغهمند هستند و بسیاری از آنها تخصص فرهنگی دارند. با این حال، زیرساختهای علمی و آموزشی ما آسیبهای جدی دیده و فجایع بزرگی رخ داده است.