نورنیوز-گروه سیاسی: مقام معظم رهبری در نخستین پیام نوروزی خود به موضوعات و محورهای مهمی اشاره کردند که توجه به آنها از اهمیت فراوانی برخوردار است. یکی از این موضوعات مهم، اشاره به تجربه ای عینی بود که به رغم شخصی و جزئیبودن نقش قابل توجه و بلکه تعیینکنندهای در نظام برنامهنویسی کشور در مسیر توسعه میتواند داشته باشد. حضرت آیت الله خامنهای در این پیام به تجربه سفر با یک تاکسی و حضور ناشناس در میان مسافران و شنیدن مستقیم سخنان انتقادی مردم اشاره کردند؛ حضوری که به گفته ایشان می تواند مبنایی برای تدوین «نسخه علاجی کارساز و کارشناسیشده» باشد.
طبعا مجاری کسب اطلاع از نظرات مردم، بسیار متنوع است اما حضور مستقیم و میدانی و ناشناس در بین مردم و شنیدن نظرات گاه تند و حتی نامتعارف آنان، درکی بی واسطه و اثرگذار از نظرات مردم ایجاد میکند و بر همین قیاس میتواند در نوع و نحوه برنامهریزی برای ساماندهی به معضلات بسیار اثرگذار باشد. در این مسیر نکاتی قابل توجه است.
شنیدن صدای مردم و راههایش
برنامهریزی توسعه، سنگ بنای پیشرفت و تعالی هر جامعهای است. این فرایند، نقشه راهی است که مسیر حرکت از وضعیت موجود به سوی آیندهای مطلوب را ترسیم میکند؛ آیندهای که در آن رفاه، عدالت، و شکوفایی برای آحاد شهروندان تضمین شده باشد. با این حال، تاریخ گواه است که بسیاری از برنامههای توسعه، علیرغم نیات خیر و منابع تخصیصیافته، در عمل با چالشهای جدی روبرو شده و نتوانستهاند به اهداف تعیینشده دست یابند. ریشه اصلی بسیاری از این ناکامیها، در یک شکاف عمیق و بنیادین نهفته است: شکاف میان نگاه و تحلیل نخبگان، کارشناسان و سیاستگذاران از یک سو، و واقعیتهای زیسته، نیازها، دغدغهها و اولویتهای مردم عادی از سوی دیگر.
نظامهای برنامهریزی توسعه، زمانی به حداکثر کارآمدی و عینیت خود دست مییابند که بتوانند صدای واقعی مردم را، نه صرفاً از طریق کانالهای رسمی و فیلترشده، بلکه به شکلی مستقیم، بیپرده و صادقانه بشنوند. در این میان، حضور ناشناس و میدانی در عرصه عمومی، همچون پارکها، شریانهای حملونقل شهری (مترو، تاکسی) و بازارهای روزمره، به عنوان یک راهبرد نوآورانه و حیاتی برای درک و فهم عمیقتر این واقعیتها ظهور میکند. این رویکرد، ابزاری قدرتمند برای تزریق "عینیت" و "واقعگرایی" به کالبد برنامهریزی توسعه است.
در طول دههها، نظامهای برنامهریزی توسعه به روشهای مختلفی برای شناخت نیازها و دیدگاههای مردم متکی بودهاند. نظرسنجیهای رسمی، تشکیل کمیتهها و شوراهای مشورتی، برگزاری جلسات عمومی (که غالباً با حضور افراد خاص و باسابقه همراه است)، و اتکا به گزارشهای آماری و پیمایشی، از جمله این ابزارها هستند. اگرچه این روشها در جای خود ارزشمندند، اما در عمل با محدودیتهای قابل توجهی روبرو هستند که اثربخشی آنها را در ایجاد یک تصویر واقعی و جامع از خواستههای مردم، مخدوش میسازد. برخی از این محدودیتها عبارتند از سوگیری در جمعآوری دادهها ، فیلتر شدن اطلاعات، عدم نمایندگی واقعی، و خطر "حباب اطلاعاتی. این محدودیتها، برنامهریزی توسعه را به مسیری هدایت میکنند که ممکن است از نیازهای واقعی فاصله گرفته و به جای حل مشکلات مردم، به ایجاد راهحلهای ناکارآمد یا حتی تشدیدکننده مشکلات منجر شود.
قدرت مشاهده ناشناس
عرصه عمومی، آیینهای تمامنما از جامعه است؛ مکانی که در آن، لایههای مختلف اجتماعی، اقتصادی، و فرهنگی در هم میآمیزند و نیازها، دغدغهها، و اولویتهای واقعی مردم، بدون پردهپوشی و به شکلی خودانگیخته، خود را نمایان میسازند. حضور ناشناس و مشاهدهگر در این فضاها، گنجینهای از اطلاعات دستاول را در اختیار نظام برنامهریزی قرار میدهد که از هیچ سازوکار دیگری قابل دستیابی نیست.
فضاهای عمومی شامل پارکها، مراکز خرید، ناوگان حمل و نقل عمومی شامل مترو و تاکسی، ورزشگاهها، بانکها، مراکز درمانی و بیمارستانها از مناسبترین بانکهای اطلاعاتی برای شنیدن صدای بیواسطه مردماند. نوع اطلاعات قابل دسترسی در این مراکز شامل نیازهای واقعی، دغدغهها و نگرانیها، رضایت و نارضایتی، فرهنگ زیسته و الگوهای رفتاری مردم در طبقات گوناگون میشود.
وقتی ناظر (مسئول، کارشناس یا برنامهریز) به صورت ناشناس و بدون معرفی هویت رسمی خود در این فضاها حضور مییابد، از «اثر مشاهدهگر» کاسته میشود. افراد در حضور فردی که هویت رسمی دارد یا به دنبال جمعآوری اطلاعات مشخص است، رفتار خود را تغییر میدهند. اما در حضور یک فرد عادی، بدون هیچگونه هدف ظاهری، مردم با خودشان و در بستر طبیعی خود هستند. این خودانگیختگی، منجر به دریافت بازخوردهایی میشود که بسیار نزدیکتر به واقعیت هستند. این مشاهدات میدانی، نه تنها مشکلات جدیدی را آشکار میسازند، بلکه صحت یا سقم فرضیات برنامهریزان را در مورد نیازهای جامعه، به چالش کشیده و مسیر اصلاح و بازنگری را هموار میکنند.
با این حال، تبدیل این ایده بسیار مهم و اثرگذار به یک سازوکار عملیاتی پایدار، نیازمند استفاده دقیق و اجرای هوشمندانه است. حضور در عرصه عمومی باید هدفمند، نظاممند، و در نهایت، تحلیلپذیر باشد. تشکیل تیمهای سیار و آموزشدیده، طراحی پروتکلهای مشاهده و ثبت اطلاعات، تنوه بخشیدن به میدانهای مورد بررسی و نهایتاً استفاده از تکنیکهای کیفی مثل مشاهده غیرمداخلهگر میتواند به پایداری این رویکرد کمک کند. فناوری نیز میتواند نقش مکمل و تسهیلکنندهای در تقویت این رویکرد ایفا کند، اما نباید جایگزین عنصر انسانی و مشاهده میدانی شود.
نظام برنامهریزی توسعه، برای آنکه بتواند به معنای واقعی کلمه "توسعهدهنده" باشد و نه صرفاً "برنامهریز"، نیازمند پلی است که میان دنیای تحلیلهای کلان و واقعیتهای زیسته مردم ساخته شود. حضور ناشناس در عرصه عمومی – در پارکها، متروها، بازارها و سایر فضاهای روزمره – یکی از قدرتمندترین و عینیتبخشترین ابزارها برای ساختن این پل است. این رویکرد، با فراهم آوردن امکان شنیدن مستقیم و بیواسطه صدای مردم، به برنامهها "روح" میبخشد و آنها را از انتزاعی بودن خارج کرده و به سمت "واقعگرایی" هدایت میکند.
پذیرش و نهادینهسازی این راهبرد، نیازمند تغییر نگرش و گشودگی نظام حکمرانی به دریافت اطلاعات از کانالهای غیرمتعارف است. این امر، گامی ضروری در جهت ارتقاء کیفیت، اثربخشی، و مشروعیت برنامههای توسعه، و در نهایت، دستیابی به جامعهای است که در آن، توسعه، معنای واقعی خود را باز یافته و در خدمت "مردم" قرار گیرد.
نورنیوز