نورنیوز-گروه اقتصادی: در حال حاضر بخش اعظم معاملات بینالمللی نفت با دلار (حدود ۸۰ درصد) انجام میشود؛ اما تصمیم ایران مبنی بر انجام این معاملات به یوآن چین، میتواند این شرایط را تا حدود زیادی تغییر دهد. چین چندین سال است که تلاش میکند استفاده از ارز خود در بازارهای جهانی انرژی را گسترش دهد.
نظام پولی جهانی که پس از جنگ جهانی دوم و در پی توافق تاریخی برتون وودز شکل گرفت، برای دههها ستون فقرات ثبات اقتصادی و روابط بینالملل را تشکیل داده است. قلب این نظام، دلار آمریکا بود؛ ارزی که نهتنها بهعنوان محور مبادلات تجاری و ذخایر ارزی کشورها عمل میکرد؛ بلکه پشتوانه قدرتمندترین ارتش جهان را نیز یدک میکشید. این سیستم بر این فرض بنا شده بود که قدرت نظامی آمریکا بیبدیل و مطلق است و این مطلقانگاری، دلار را به جایگاهی بیرقیب رساند. توانایی ایران در جنگ رمضان نشان میدهد که این تصور در حال محک خوردن و به چالش کشیده شدن است.
نظام برتون وودز و سلطه دلار
در سال ۱۹۴۴، نمایندگان ۴۴ کشور جهان در شهر برتون وودز آمریکا گرد هم آمدند تا نظمی نو برای اقتصاد جهانی پس از جنگ ترسیم کنند. هدف اصلی، جلوگیری از تکرار بحرانهای اقتصادی و بیثباتیهای پولی بود که به وقوع جنگ جهانی دامن زده بود. نتیجه این نشست، ایجاد صندوق بینالمللی پول (IMF) و بانک جهانی بود و مهمتر از همه، تثبیت دلار آمریکا بهعنوان ارز اصلی جهانی. دلار به طلا قابلتبدیل و نرخ ارز سایر کشورها نیز در برابر دلار تعیین شد.
این انتخاب، ریشههای عمیقی در قدرت رو به رشد ایالاتمتحده داشت. همزمان با تثبیت مالی، قدرت نظامی آمریکا نیز بهوضوح در حال افزایش بود و این دو عامل، یکدیگر را تقویت میکردند. تصور غالب این بود که این قدرت نظامی، پشتوانهای ناگسستنی برای دلار و نظام اقتصادی مبتنی بر آن است. همین اعتماد، تجار، سرمایهگذاران و دولتها را به سمت استفاده از دلار سوق داد؛ از پرداختهای بینالمللی گرفته تا نگهداری ذخایر ارزی. این جایگاه ویژه، مزایای بسیاری برای ایالاتمتحده به ارمغان آورد. آمریکا میتوانست کسری تراز تجاری خود را با چاپ پول (که تقاضای جهانی داشت) جبران کند، بدون اینکه با تورم شدید داخلی مواجه شود. همچنین، تحریمهای اقتصادی علیه کشورهایی که سیاستهای واشنگتن را برنمیتابیدند، به ابزاری قدرتمند در دست آمریکا تبدیل شد. ازآنجاییکه اکثر مبادلات بینالمللی و حتی بسیاری از تراکنشهای داخلی کشورها از طریق سیستم بانکی دلاری انجام میشد، قطع دسترسی یک کشور به این سیستم، ضربهای سهمگین به اقتصاد آن وارد میکرد. این همان «تروریسم اقتصادی» نامیده شده است که برخی، اثرات آن را از اقدامات گروههای تروریستی خطرناکتر میدانند.
نقش ایران در فروپاشی
تصور قدرت مطلق دلار آمریکا
اما دنیای امروز، همان دنیای پس از جنگ جهانی دوم نیست. توازن قدرت در جهان به طرز چشمگیری تغییر کرده است. ظهور قدرتهای اقتصادی نوظهور مانند چین، تغییر رویکرد کشورهای دیگر نسبت به دلار و همچنین تحولات داخلی آمریکا (مانند افزایش بدهیها و چالشهای سیاسی) باعث شده است تا اعتبار و جایگاه دلار با تردیدهای جدی روبه رو شود. مفهوم «نظم در حال تولد» که در رسانهها نیز به آن اشاره میشود، نشاندهنده همین تغییر پارادایم است.
کشورها بهتدریج به دنبال کاهش وابستگی خود به دلار و ایجاد سازوکارهای مالی جایگزین هستند. انعقاد پیمانهای پولی دوجانبه، استفاده از ارزهای ملی در مبادلات تجاری و تلاش برای توسعه سیستمهای پرداخت مستقل، همگی نشانههایی از این روند هستند.
در این میان، جمهوری اسلامی ایران، با توجه به سالها تحمل تحریمهای شدید دلاری، یکی از فعالترین بازیگران در تلاش برای دور زدن و تضعیف این نظام بوده است. ایران بهطور مستمر بر لزوم عدم وابستگی اقتصاد ملی به دلار تأکید کرده و در عمل نیز گامهایی در جهت کاهش استفاده از این ارز در مبادلات خارجی خود برداشته است. این تلاشها شامل امضای توافقات پولی با کشورهایی مانند روسیه و چین، استفاده از ارزهای ملی در تجارت دوجانبه و
جست وجو برای ابزارهای مالی جایگزین است. هرچند ادعای اینکه ایران بهتنهایی «باور» به قدرت نظامی مطلق آمریکا را «باطل کرده» ممکن است اغراقآمیز باشد؛ اما تردیدی نیست که اقدامات ایران در راستای تضعیف نظام دلاری، بهعنوان بخشی از یک مقاومت منطقهای و بینالمللی علیه هژمونی آمریکا، در ایجاد چالش برای این سیستم نقش داشته است. این چالش بیشتر در حوزه اقتصادی و مالی نمود پیدا میکند؛ هدفی که کاهش نفوذ آمریکا از طریق ابزار دلار را دنبال میکند.
تغییر کاربری دلار با جنگ رمضان
رسانههای خارجی مدعی شدند، ایران در حال بررسی یک اقدام جسورانه است و میخواهد تنها در صورتی اجازه عبور تانکرهای نفتی از تنگه هرمز را بدهد که هزینه بار بهجای دلار به یوآن چین پرداخت شود. کارشناسان میگویند این اقدام ایران به معنای کنار گذاشتن دلار آمریکا برای اکثر معاملات است. این تغییر میتواند یک تحول بزرگ در بازار جهانی نفت باشد؛ زیرا حدود ۸۰ درصد از نفت جهانی به دلار آمریکا قیمتگذاری و معامله میشود. اگر ایران بتواند این اقدام را عملی کند، این یک چالش مستقیم به سیستم پترودلار خواهد بود.
اگر ایران شروع به درخواست یوآن برای عبور از مهمترین نقطه تنگه نفتی جهان کند، این تنها یک جنگ اقتصادی نیست؛ بلکه تلاشی برای بازنویسی ساختار مالی جهانی در میانه جنگ است. این اقدام میتواند پیامدهای گستردهای برای بازارهای جهانی نفت و همچنین روابط اقتصادی ایران با دیگر کشورها داشته باشد.
با توجه به اهمیت تنگه هرمز در انتقال نفت، هرگونه تغییر در شیوههای پرداخت میتواند معادلات اقتصادی را بهطور قابلتوجهی تحت تأثیر قرار دهد. درحالیکه ایران به دنبال تقویت روابط خود با چین و کاهش وابستگی به دلار است، این حرکت میتواند بهعنوان یک سیگنال قوی به سایر کشورها نیز تلقی شود. این تصمیم میتواند بهعنوان یک نقطه عطف در تاریخ تجارت جهانی نفت ثبت شود.
دکترای حقوق نفت و گاز
ایران