دودی که از سوزاندن پرچم به چشم ملت می‌رود

نورنیوز- گروه سیاسی: در فضای سیاسی هر جامعه، برخی نمادها فراتر از یک شیء ساده عمل می‌کنند؛ آنها حامل معنا، حافظه تاریخی و نوعی «قرارداد جمعی» میان شهروندان هستند. پرچم یا بیرق ملی دقیقاً از همین جنس است. پارچه‌ای که در نگاه اول شاید تنها ترکیبی از رنگ‌ها و نشانه‌ها به نظر برسد، اما در ادبیات سیاسی و علوم اجتماعی، یکی از مهم‌ترین نمادهای «هویت سیاسی جمعی» محسوب می‌شود. از همین رو، وقتی در برخی تجمعات دانشجویی یا اعتراضات اجتماعی رفتارهایی مانند پاره کردن یا آتش زدن پرچم دیده می‌شود، موضوع تنها یک واکنش هیجانی نیست؛ بلکه کنشی است که پیام‌های عمیق‌تری در خود دارد و می‌تواند پیامدهای سیاسی و اجتماعی گسترده‌ای ایجاد کند.

متأسفانه، مشاهده شده که این نوع رفتار غیرمدنی در برخی جمعیت‌های دانشجویی رخ می‌دهد؛ جمعیتی که از لحاظ هویتی و اجتماعی انتظار می‌رود به‌عنوان بخش مدرن و روشنفکر جامعه، مدنی‌ترین و ملی‌ترین شکل اعتراض را نشان دهد. دانشجویان، به‌ویژه در دانشگاه‌ها، همواره به‌عنوان کنشگرانی که نقد و تحلیل آگاهانه را تمرین می‌کنند، باید بیش از دیگران نشان دهند که می‌توان اعتراض کرد بدون آنکه به نمادهای هویت جمعی جامعه آسیب زد. تعرض به پرچم، نه تنها به اعتبار حرکت اعتراضی آسیب می‌زند، بلکه پیامی اشتباه به جامعه منتقل می‌کند: اینکه اعتراض با تخریب هویت مشترک ملی همراه است.

برای فهم اهمیت پرچم در سیاست، ابتدا باید بدانیم این نماد چه معنایی دارد. در نظریه‌های دولت-ملت، پرچم یکی از ابزارهای نمادین شکل‌دهنده به احساس تعلق ملی است. دولت‌ها با استفاده از نمادهایی مانند پرچم، سرود ملی یا نشان رسمی، تلاش می‌کنند میان افراد بسیار متفاوت—با زبان‌ها، طبقات و دیدگاه‌های گوناگون—یک احساس «ما بودن» ایجاد کنند. به همین دلیل است که در بسیاری از کشورها، پرچم نه صرفاً نماد دولت، بلکه نماد ملت تلقی می‌شود. این تفاوت مهم است: دولت‌ها تغییر می‌کنند، اما ملت‌ها و نمادهایشان معمولاً پایدارترند.

در کشورهایی با تاریخ طولانی و پیچیده مانند ایران، این معنا حتی پررنگ‌تر است. پرچم در چنین کشورهایی نه فقط نشانه یک نظام سیاسی، بلکه بخشی از حافظه تاریخی، تجربه‌های مشترک، جنگ‌ها، پیروزی‌ها و حتی رنج‌های جمعی است. به همین دلیل، در ادبیات سیاسی گفته می‌شود پرچم نوعی «سرمایه نمادین» است؛ سرمایه‌ای که انسجام اجتماعی را تقویت می‌کند و در لحظات بحران یا تهدید خارجی، می‌تواند جامعه را حول یک محور مشترک جمع کند.

رفتارهایی مانند آتش زدن یا پاره کردن پرچم معنایی فراتر از اعتراض سیاسی دارند. در تحلیل نمادشناختی، چنین اقدامی معمولاً به‌عنوان نفی یا طرد آن «هویت مشترک» تعبیر می‌شود، حتی اگر نیت انجام‌دهنده صرفاً اعتراض به یک سیاست یا یک نهاد خاص باشد. مشکل اصلی همین جاست: پرچم در ذهن بسیاری از مردم با «کشور» و «ملت» پیوند خورده است، نه صرفاً با «حکومت». بنابراین وقتی به آن تعرض می‌شود، واکنش جامعه اغلب شدیدتر از حد انتظار معترضان است.

تجارب تاریخی نیز نشان داده است که تعرض به نمادهای ملی می‌تواند شکاف‌های اجتماعی را عمیق‌تر کند. اعتراضات سیاسی معمولاً زمانی مؤثرترند که بتوانند مخاطبان بیشتری را با خود همراه کنند. اما وقتی کنش‌های اعتراضی به نمادهای هویتی حمله می‌کنند، بخش بزرگی از جامعه حتی اگر منتقد وضع موجود باشند ممکن است از آن فاصله بگیرند. آتش زدن پرچم گاهی بیش از آنکه پیام اعتراض را تقویت کند، اصل مطالبه را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. از زاویه بین‌المللی نیز، پرچم‌ها نوعی زبان مشترک میان ملت‌ها هستند. احترام به پرچم کشورها بخشی از آداب سیاسی جهانی محسوب می‌شود. تعرض به پرچم می‌تواند پیام‌هایی درباره انسجام ملی یک کشور منتقل کند و حتی اعتراض داخلی را به یک مسئله بین‌المللی بدل سازد.

اعتراض سیاسی مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که نقد قدرت با حفظ سرمایه‌های مشترک ملی همراه باشد. در بسیاری از جنبش‌های موفق، رهبران معترض نشان داده‌اند که اعتراضشان علیه سیاست‌ها یا ساختارهای خاص است، نه علیه کشور یا مردم خودشان. پرچم دقیقاً در همین نقطه اهمیت دارد: نمادی که متعلق به همه شهروندان است و حمله به آن، حتی ناخواسته، باعث تضعیف این هویت مشترک می‌شود.

احترام به پرچم لزوماً به معنای تأیید همه سیاست‌های حاکمیت نیست؛ بلکه نشانه احترام به چارچوب مشترکی است که امکان زندگی جمعی و گفت‌وگو را فراهم کرده است. جامعه‌ای که نمادهای مشترکش را از دست بدهد، وارد دوره‌ای از بی‌ثباتی هویتی می‌شود؛ دوره‌ای که هر گروه ممکن است نمادهای خود را جایگزین نمادهای ملی کند. تعرض دانشجویان به پرچم، به‌ویژه زمانی که با اهداف سیاسی همراه است، خطر ایجاد همین بی‌ثباتی هویتی را بالا می‌برد و از جایگاه راهبردی این گروه اجتماعی در هدایت نقد مدنی می‌کاهد.

  پرچم مسئله‌ای فراتر از پارچه یا رنگ است. این نماد یادآور «خانه مشترک» است؛ جایی که نسل‌های مختلف در آن زندگی کرده‌اند و آینده آن به تصمیم‌های جمعی بستگی دارد. تعرض به آن ممکن است در لحظه نوعی تخلیه هیجانی ایجاد کند، اما در بلندمدت انسجام اجتماعی و مشروعیت حرکت اعتراضی را تضعیف می‌کند. دانشجویان و فعالان مدنی، به‌عنوان بخشی از جامعه که انتظار می‌رود آگاهانه و مسئولانه عمل کنند، باید نشان دهند که می‌توان اعتراض کرد بدون آسیب به نمادهای هویت ملی. احترام به پرچم، در نهایت احترام به خود جامعه، آینده مشترک آن و مشروعیت انتقاد راهبردی است.