وبگاه فیز در گزارشی آورده است: این جابهجایی با افزایش مدت اقامت در فضا بیشتر میشود و مناطقی از مغز که مسئول حرکت و احساس هستند، بیشترین تغییر را تجربه میکنند.
روی کره زمین، گرانش دائماً مایعات بدن و مغز را به سمت مرکز زمین میکشد. در فضا، این نیرو از بین میرود و مایعات بدن به سمت سر حرکت میکنند؛ این همان عاملی است که باعث تورم صورت فضانوردان میشود.
در شرایط عادی، مغز، مایع مغزینخاعی و بافتهای اطراف به تعادل پایدار میرسند؛ اما در محیط ریزگرانش (وضعیتی که اجسام تقریباً بیوزن میشوند و در فضا شناورند)، این تعادل به هم میخورد و مغز درون جمجمه شناور میشود.
نگاهی دقیق به تغییرات مغز
پژوهشگران دانشگاه فلوریدا به سرپرستی رِیچِل سیدلِر (Rachael Seidler)، برای بررسی دقیقتر این پدیده، اسکنهای امآرآی مغز ۲۶ فضانورد را که مدتهای متفاوتی (از چند هفته تا بیش از یک سال) را در فضا سپری کرده بودند، تحلیل کردند. آنها بهجای نگاه کردن به کل مغز بهعنوان یک ساختار یکپارچه، آن را به بیش از ۱۰۰ ناحیه تقسیم و جابهجایی هر بخش را اندازهگیری کردند.
نتایج نشان داد که پس از بازگشت از فضا، مغز فضانوردان بهطور پیوسته به سمت بالا و عقب جابهجا شده بود. هر چه فرد مدت بیشتری در فضا مانده بود، این جابهجایی بیشتر بود.
کشف جدید: ۲ میلیمتر هم مهم است
در فضانوردانی که حدود یک سال در ایستگاه فضایی بینالمللی زندگی کرده بودند، برخی نواحی نزدیک به بالای مغز بیش از ۲ میلیمتر جابهجا شده بودند. این عدد شاید کوچک به نظر برسد، اما در فضای فشرده جمجمه، معنادار است.
مناطقی از مغز که با حرکت و احساس مرتبط هستند، بیشترین جابهجایی را نشان دادند. همچنین ساختارهای دو طرف مغز به سمت خط میانی حرکت کرده بودند؛ یعنی هر نیمکره در جهت مخالف طرف دیگر جابهجا شده بود. این الگو در بررسیهای قبلی که کل مغز را یکپارچه میدیدند، نادیده گرفته شده بود.
بهبودی پس از بازگشت
بیشتر این تغییرات و جابهجاییها تا شش ماه پس از بازگشت به زمین بهتدریج به حالت عادی بازگشتند؛ اما جابهجایی به سمت عقب کمتر بهبود یافت؛ احتمالاً به این دلیل که گرانش زمین به سمت پایین میکشد، نه جلو. بنابراین برخی اثرات سفر فضایی روی موقعیت مغز ممکن است دیرتر از بین بروند.
آیا جای نگرانی هست؟
پژوهشگران تأکید میکنند این یافتهها بهمعنای آن نیست که مردم نباید به فضا سفر کنند. اگرچه جابهجایی بیشتر در یک ناحیه پردازش حسی با تغییرات تعادلی پس از پرواز مرتبط بود، فضانوردان علائم آشکاری مانند سردرد یا مه مغزی را تجربه نکردند.
درک اینکه مغز چگونه در سفرهای فضایی جابهجا میشود و پس از بازگشت به زمین به حالت عادی بازمیگردد، به پژوهشگران کمک میکند تا اثرات ریزگرانش بر عملکرد بدن انسان را بهتر بشناسند و آژانسهای فضایی را برای طراحی مأموریتهای ایمنتر یاری دهند.
سخن پایانی
برنامه آرتمیس ناسا، عصر جدیدی از اکتشافات فضایی را رقم خواهد زد. دانستن اینکه مغز چگونه به سفرهای طولانی فضایی واکنش نشان میدهد، به دانشمندان کمک میکند تا خطرات بلندمدت را ارزیابی و راهکارهای محافظتی مناسبی طراحی کنند. شاید روزی فضانوردان با کلاههای مخصوص یا تمرینهای ویژه، مغز خود را برای سفر به مریخ آماده کنند.