نورنیوز-گروه اجتماعی: اگر در دهه ۱۹۶۰ میلادی، این نبرد تنها میان دو ابرقدرت دولتی، یعنی ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی تعریف میشد، امروز شرکتهای خصوصی با سرمایه و فناوریهایی در سطح دولتها، به بازیگران پیشران این مسیر تبدیل شدهاند.
میلیاردرهای دنیای فناوری با تکیه بر ثروت کلان و مهندسی پیشرفته و مدلهای تجاری با قابلیت رشد سریع، در حال بازنویسی سیاستهای فضایی آمریکا هستند. در حالی که چین قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ فضانوردان خود را به ماه بفرستد و حضور دائمی در فضا را بخشی از قدرت ملی خود میداند، دو شرکت اسپیس ایکس و بلو اوریجین با سرعتی خیرهکننده برنامههای خود برای تسخیر ماه را پیش میبرند.
این تحول، دیگر یک رقابت تجاری ساده یا دوئل میان دو کارآفرین نیست؛ بلکه بیانگر تغییر بزرگ در ساختار مدیریتی ایالات متحده محسوب میشود. در این الگوی جدید، سرمایه خصوصی و اهداف دولتی در کنار هم قرار گرفتهاند تا با همافزایی، چهارچوبی از قدرت فزاینده شکل دهند. به بیان سادهتر، ماه دوباره به صحنهای تبدیل شده که در آن قدرت تکنولوژی، اعتبار سیاسی و سود اقتصادی به هم گره خوردهاند و در همین حال، بخش خصوصی به بازوی توانمند اجرای استراتژیهای ملی تبدیل شده است.
چرخش راهبردی اسپیسایکس از مریخ به ماه
ایلان ماسک طی سالهای گذشته همواره مأموریت اصلی اسپیس ایکس را سکونت در مریخ معرفی میکرد و حتی ماه را «انحرافی» در مسیر این هدف میدانست. با این حال، در ماههای اخیر نشانههای روشنی از یک چرخش راهبردی در رویکرد وی مشاهده میشود. ماسک اکنون از طرح ایجاد «پایگاه آلفا» در ماه سخن میگوید؛ پایگاهی که قرار است زیرساخت لازم برای سامانههای پرتاب ماهوارهها و حتی شبکه عظیم محاسباتی هوش مصنوعی در فضا را فراهم کند.
به عقیده کارشناسان، دلایل این تغییر جهت را میتوان در این چهارچوبها تحلیل کرد: نخست، برنامهریزی برای عرضه اولیه سهام اسپیسایکس که ارزش این شرکت را به بیش از یک تریلیون دلار نزدیک میکند. دوم، فشار رقابت با چین در مسابقه بازگشت انسان به ماه که طی سالهای اخیر تشدید شده است و سوم، پیوند خوردن مأموریتهای فضایی با توسعه هوش مصنوعی که نتیجهی آن هماهنگی بیشتر فعالیتهای ماسک در هر دو حوزه است.
بلو اوریجین و الگوی گامبهگام اما تهاجمی
در سوی دیگر این رقابت، جف بزوس با روشی متفاوت اما هدفی مشابه، ماهنشین «بلو مون» (Blue Moon) را در مرکز تمرکز شرکت خود قرار داده است. بلو اوریجین بخشی از فعالیتهای گردشگری فضایی خود را متوقف کرده تا منابع بیشتری را به توسعه برنامه فضایی ماهنشین اختصاص دهد. ارسال اخیر فرودگر این شرکت به مرکز فضایی جانسونِ ناسا برای آزمایشهای سختِ حرارتی و خلأ، گامی حیاتی برای پرتاب مأموریت بدون سرنشین به سطح ماه در سال جاری محسوب میشود.
شعار بلو اوریجین، «گامبهگام و جسورانه»، دقیقاً بازتابی از استراتژی جف بزوس مبنی بر پیشرفت تدریجی اما همیشگی است. حتی انتشار تصویر لاکپشت توسط بزوس در شبکه اجتماعی ایکس، کنایهای آشکار به رقابت با ایلان ماسک و تأکیدی بر همین فلسفه مدیریتی او بود؛ یعنی پیروزی با حرکت آهسته و پیوسته به دست میآید.
ناسا، آرتمیس و بُعد ژئوپلیتیکی رقابت
هر دو شرکت میلیاردها دلار از ناسا برای توسعه ماهنشینهای خود دریافت کردهاند و برنامه آرتمیس ناسا ستون فقرات این همکاری محسوب میشود. هدف این برنامه، بازگرداندن فضانوردان آمریکایی به ماه و استفاده از آن به عنوان سکوی تمرینی برای مأموریتهای آتی به مریخ است.
فشار زمانی برای این مأموریتها صرفاً فنی نیست بلکه بُعد ژئوپلیتیکی پررنگی دارد. چین اعلام کرده قصد دارد تا سال 2030 فضانوردان خود را به ماه بفرستد. در این چارچوب، رقابت ماسک و بزوس عملاً به بازوی اجرایی رقابت راهبردی آمریکا با چین تبدیل شده است. از منظر سیاست صنعتی، دولت آمریکا با اتکا به پیمانکاران خصوصی تلاش میکند که چرخه نوآوری را تسریع کند.
چالشهای فنی و ریسکهای اجرایی
با وجود هیجان سرمایهگذاران، مسیر پیش رو بسیار پیچیده است. موشک استارشیپ(Starship) که متعلق به شرکت اسپیس ایکس است تاکنون چندین پرتاب آزمایشی انجام داده، اما هنوز مأموریت عملیاتی کاملی در مدار زمین نداشته است. این سامانه برای اینکه بتواند نقش «ماهنشین» را ایفا کند، باید ابتدا فرآیند سوختگیری در فضا با استفاده از تانکر را با موفقیت پشت سر بگذارد و قابلیت خود را برای فرود ایمن بر سطح ناهموار ماه ثابت کند. از نظر بسیاری از کارشناسان، هدفگذاری برای فرود سرنشیندار بر روی ماه در سال ۲۰۲۸، بسیار خوشبینانه و جسورانه به نظر میرسد.
در همین حال، بلو اوریجین نیز باید مراحل آزمایشی دشوار و پرهزینهای را طی کند تا ماهنشین آن برای مأموریتهای انسانی آماده شود. اگرچه رقابت کنونی انگیزهی پیشرفت را دوچندان کرده، اما ریسکهای فنی و مالی این پروژهها همچنان در سطح بالایی قرار دارد.
اثرات سرریز بر صنعت فضایی آمریکا
رقابت میان این دو میلیاردر، تنها به این دو شرکت محدود نمیشود. مدیران شرکتهای فعال در زنجیره تأمین صنعتِ ماه اعلام کردهاند که طی دو سال اخیر، نگاه سرمایهگذاران به اقتصادِ ماه تغییر چشمگیری داشته است. افزایش تمایل سرمایهگذاران به شرکتهای فعال در حوزه زیرساختهای ماه و رباتیک قمری، نشاندهنده این است که بازار در حال شناسایی فرصتهای جدیدی است.
اگر ماه به یک نقطه پرتاب کلیدی برای استقرار تجهیزات فضایی و شبکههای محاسباتی تبدیل شود، هر شرکتی که زودتر به آن دست یابد، میتواند در تعیین قواعدِ استفاده و بهرهبرداری از آن نقشی تعیینکننده داشته باشد. این موضوع، ماه را از یک هدفِ نمادین به یک دارایی تعیینکننده و حیاتی تبدیل میکند.
جمعبندی
رقابت تازه میان اسپیس ایکس و بلو اوریجین را نباید صرفاً نوعی چالش و کشمکش شخصی میان ماسک و بزوس دانست؛ این نبرد در واقع محل تلاقی سه جریان بزرگ جهانی، شامل خصوصیسازی پرشتاب فضا، بازگشت سیاستهای قدرت به ماه و پیوند خوردن آسمان با اقتصاد داده و هوش مصنوعی است.
سطح اول (تغییر مدل بازی) خصوصیسازی صنعت فضا به معنای انتقال ریسک، سرمایه و نوآوری از دوش دولت به شرکتهای مقیاس پذیر است. در این مدل جدید، دولتها دیگر پیمانکار نیستند، بلکه به «خریدار هوشمند خدمات» و «ناظر» تبدیل شدهاند و این شرکتها هستند که موتور محرک تکنولوژی شدهاند.
سطح دوم (نبرد بر سر نفوذ)، شامل بازگشت تمرکز به ماه نشان میدهد که فضا دیگر فقط آزمایشگاهی برای علم نیست؛ بلکه به میدان نبردی برای قدرتهای بزرگ تبدیل شده تا جایگاه برتر خود را در جهان تثبیت کنند و این دیدگاه به پیشرفت و توسعه فضایی حوادث و رقابت دوران جنگ سرد بین آمریکا و شوروی سابق را یادآوری میکند.
در سطح سوم (ثروتِ پنهان در مدار) اتصال زیرساختهای فضایی به اقتصاد دیجیتال ثابت میکند که رقابت آینده تنها ناظر بر تصاحب خاک ماه نیست، بلکه بر سر کنترل «شاهراههای ارتباط»، سیستمهای پردازش داده و مسیرهای لجستیکی در مدار و سطح ماه خواهد بود.
اگرچه ساخت شهرهای خودکفا در ماه یا شبکههای پرتاب ماهواره از سطح آن هنوز کمی دور از دسترس به نظر میرسد، اما مسیر حرکت سرمایهها و سیاستهای کلان آمریکا نشان میدهد که ماه دوباره به میدان اصلی رقابت تبدیل شده است. سرمایهگذاران امروز، ماه را نه یک پروژه نمایشی، بلکه سکوی پرشی برای خلق ثروت و ایجاد زنجیره ارزش جدید در حوزههای انرژی، مخابرات و استخراج منابع میبینند.
در نهایت در این چارچوب، شرکتی که بتواند زودتر زیرساختهای قابل اعتمادی روی ماه بسازد، عملاً در تعیین استانداردها، قواعد بهرهبرداری و حتی رژیمهای حقوقی آینده نقشآفرین خواهد شد و یا به عبارتی دیگر قانونگذار آینده این حوزه خواهد بود. پیروز نهایی کسی نیست که فقط زودتر به ماه میرسد، بلکه کسی است که بتواند رویاهای فناورانه را به یک مدل اقتصادی پایدار تبدیل کند و معماری اقتصادفضایی در دهههای آینده را طراحی کند.