نقدینگی و کمبود ارز ؛ چرا شعار مبارزه با رانت ارزی عملی نشد

 نورنیوز-گروه اقتصادی: در حالی که قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، اهداف بانک مرکزی را «مهار تورم» و «تقویت ارزش پول ملی» اعلام کرده که عبدالناصر همتی که دکترای اقتصاد دارد برنامه خود را در ابتدای دومین دوره ریاست بر بانک مرکزی را «کنترل تورم» و «برچیدن رانت و فساد ارزی» اعلام کرده است.

با این حال، در یک ماهه اخیر و بعد از تک نرخی کردن ارز در دی ۱۴۰۴، رانت بین نرخ های ارز، دوباره ایجاد شده و تورم دی ۱۴۰۴، بالاتر از آذر ۱۴۰۴ رفته و نرخ تورم ۴۴ درصد شده.بررسی این شرایط ایجاد شده و آسیب شناسی آن، در دوره ریاست عبدالناصر همتی، محور گفتگوی «صفحه اقتصاد» با بهاء الدین حسینی هاشمی است که در دوره های مختلف مدیر عاملی بانک های صادرات و سرمایه را به عهده داشته است. گفتگو با این صاحب نظر در حوزه های بانکی و پولی در ادامه می آید.

بانک مرکزی در کشور ما نقش مهمی در ساختار حاکمیت دارد و درآمدهای ارزی دولت در اختیار بانک مرکزی است. بر اساس قانون بانک مرکزی که در سال ۱۴۰۲ تصویب شده، تعداد ۵ هدف برای آن تعریف و مشخص شده که شامل مواردی از جمله مهار تورم و کمک به حفظ و ارتقای ارزش پول ملی است.

به نظر شما، در عمل بانک مرکزی در کشور ما چه عملکردی داشته و چه شرایطی وجود دارد که مشکلات ما همچنان حل نشده اند و وضعیت اقتصادی خوب نیست، تورم بالایی وجود دارد و درآمد سرانه پایین است؟

-یکی از مشکلات ما، کسری بودجه ادواری و مُزمن دولت است. کسری بودجه آثار خیلی بدی را در حوزه های حجم پول و حجم نقدینگی ایجاد می کند و باعث می شود دولت، مجبور شود از بانک مرکزی استقراض کند، یعنی دولت، بانک مرکزی را وادار به انتشار پول می کند، یا باعث می شود حساب دولت بدهکار شود و بانک مرکزی به دولت پول بدهد که عملاً همان استقراض می شود. اسم این کار، اضافه برداشت دولت از بانک مرکزی است.

یک بخش دیگر، اضافه برداشت بانک ها از بانک مرکزی است. این اضافه برداشت ها باعث افزایش پایه پولی می شود. البته اضافه برداشت بانک ها، متاثر از کسری بودجه دولت بود. به هر حال، دولت پول پیمانکاران را نداشته بدهد و بدهی ایجاد شده. همچنین دولت به تعهدات خودش نزد بانک ها در خصوص مواردی از جمله به خاطر اوراق قرضه و مشارکت، عمل نکرده و آنها را پرداخت نکرده است.

مسائل مهم دیگر، شامل چه مواردی می شود؟

-مساله سوم که مهم بوده، تحریم بانک های مختلف و تحریم های خودمان است. بانک های ایرانی، دسترسی به منابع مالی بین المللی ندارند و قیمت تمام شده پول، خیلی زیاد است. تورم وارداتی یعنی تورم ناشی از افزایش قیمت ارزها از طریق واردات، به کشور تحمیل شده. این چند موضوع، موضوعات اصلی و عمده است که بانک مرکزی نتوانسته وظیفه و نقش خودش را به درستی انجام بدهد. این عوامل در این زمینه، بسیار تاثیرگذار بوده اند.

همه روسای بانک مرکزی، در زمان مسئولیت خودشان، چند تلاطم و شرایط غیر عادی در اقتصاد و کشور را تجربه کرده اند. بالاخره مسائل داخلی و خارجی و تحریم ها، در این زمینه تاثیر داشته اند. کشور ما در جنگ گرم و جنگ سرد با کشورهای خارجی که ابرقدرت هم هستند قرار دارد. می شود گفت که ما در یک لوپ بسته قرار داریم. این وضع، باعث شده که کسری بودجه مزمن و رشد نقدینگی شدید داشته باشیم. رشد نقدینگی ما همیشه سالانه بیش از ۳۰ درصد بوده است. یعنی ۳۰ تا ۴۰ درصد از کل تورم، فقط به خاطر رشد نقدینگی است.

*در دولت آقای روحانی، بالاخره آقای همتی رئیس کل بانک مرکزی بود. در دولت آقای رئیسی هم، آقای صالح آبادی و آقای فرزین، در دو مقطع زمانی رئیس کل بانک مرکزی بودند. الان دوباره آقای همتی، رئیس کل بانک مرکزی شده. در همه این دوره ها، ارزش پول ملی کشور ما کاهش داشته .

-بله؛ در همه دوره ها کاهش ارزش پول اتفاق افتاده است. فقط در یک مقطع خاصی در دوره ریاست جمهوری آقای خاتمی، ما تلاطم ارزی کمتری داشتیم و تقریباً می شود گفت دوره تثبیت نرخ ارز بوده است وگرنه در همه دوره همین شرایط را داشته ایم. همیشه کسری بودجه دولت، آثار روانی فشارهای خارج از کشور و انتظارات تورمی را داشته ایم. در سال های اخیر و امسال هم، با مسائل داخلی مواجه بودیم.

همه این موارد، تاثیر منفی زیادی بر اقتصاد می گذارد و تقاضای کاذب برای دلار و ارز خارجی ایجاد می کنند. در ضمن، ما هیچوقت قیمت واقعی ریال و دلار را به کار نگرفته ایم. با توجه به دیدگاه آقای گرشام که پول خوب، پول بد را از دور خارج می کند، این ریال است که دارای تورم بالا هست و پول بد محسوب می شود. چنین وضعی به شکل های مختلف، باعث خارج شدن دلار یا یورو یا ارزهای خارجی دیگر، از کشور ما شده و می شود. در مجموع، ما دچار تورم مزمن، کهنه و قدیمی هستیم و همواره با کسری بودجه مواجه هستیم.

*قانون بانک مرکزی مصوب سال ۱۴۰۲، اهداف بانک مرکزی را اعلام کرده و باید محقق شود. این اهداف ۵ گانه  شامل «مهار تورم»، «ثبات و سلامت شبکه بانکی»، «حمایت از رشد اقتصادی و اشتغال»، «کمک به حفظ و ارتقای ارزش پول ملی» و «کمک به تحقق عدالت اجتماعی». اما در دی ماه ۱۴۰۴ که آقای همتی، دوباره رئیس بانک مرکزی شد اعلام کرده که سه برنامه مهار تورم، کنترل نرخ ارز از طریق برچیدن فساد و رانت و مدیریت ناترازی بانک ها را اجرا می کند.

در حالی که در قانون بانک مرکزی ایران گفته نشده که فساد و رانت نرخ ارز برچیده شود. در قانون بانک مرکزی تاکید شده که حفظ ارزش پول ملی. یعنی هدف ایجابی تعریف شده و نه سلبی. چگونه هست که آقای همتی، آن ۵ تا هدف را کامل عنوان نمی کند و بحث فساد ناشی از ارز را مطرح می کند؟

-تک نرخی شدن ارز، برای اقتصاد ما بسیار لازم و ضروری بوده ولی الان بسیار بدهنگام و بدموقع است. در حالی که دولت تخصیص ارز ۲۸ هزار تومان برای کالاهای اساسی را حذف کرده است که نرخ دلار بازار آزاد ۱۶۰ هزار تومان است. چنین کاری می تواند باعث ایجاد اَبرتورم شود، یعنی تورم، بسیار داغتر می شود.

البته مقامات دولت اعلام کرده اند که می خواهند به انتهای زنجیره سوبسید یا کمک جبرانی بدهند، یعنی به جای این که به وارد کننده، ارز ارزان بدهند تا کالای ارزان به دست مردم برسد، دولت ارز را به قیمت واقعی به وارد کننده می دهد و بعد، به مصرف کننده نهایی کمک می کند. این کمک دولت، از طریق کالابرگ الکترونیکی انجام شده که واقعاً تاثیری ندارد.

بحث اصلاح قیمت انرژی، مطرح است. فقط یک مقدار این اصلاح قیمت انجام شد و اگر بخواهند به طور کامل اصلاح کنند، باز یک تورم شدید ایجاد می شود. به یک تعبیر می شود گفت که ما بهترین اصلاحات اقتصادی را در بدترین زمان، انجام داده ایم. ما باید این کارها را در ۴۰ سال پیش یا ۵۰ سال پیش انجام می دادیم، یعنی باید تقاضای کاذب برای ارز را از بین می بردیم.

در عمل، ما ارز را با قیمت ارزان به وارد کننده می دادیم. در سال های اخیر، به شرکت های صادر کننده، می گفتیم ارز را ارزان به وارد کننده بفروش. این کار باعث می شود که وارد کننده، سود اصلی را ببرد. صادر کننده می گفت زحمت کار را من می کشم، ریسک را من تحمل می کنم و همه هزینه ها را من پرداخت می کنم، ولی آن وقت چرا یک سوبسید به وارد کننده می دهید. 

این حرف صادر کنندگان، منطقی بود. این چند نرخی بودن، پشتش افرادی بودند که منافع خاصی داشتند. کاسبان تحریم هم، به نوعی آمدند که بتوانند خارج از ضوابط و با شرایط ساده تری، مجوز بگیرند برای دور زدن تحریم و واردات. اینها هم سوء استفاده های زیادی کردند و تاوان آن را مردم دادند.

*در قانون بانک مرکزی تاکید بر کمک به حفظ و ارتقای ارزش پول ملی شده، یعنی ریال تقویت شود. چرا آقای همتی، به جای اقدام ایجابی، از آن طرف یعنی بحث ارز را مطرح کرده و گفته برچیدن فساد و رانت ارز. چرا تاکید نمی شود که چه برنامه ای برای تقویت ریال دارند طبق قانون؟

-ما برای تقویت ریال می توانیم از تجربه کشورهای دیگر استفاده کنیم. برای مثال، ما یک کشور همسایه و گرفتار در خشکی به اسم افغانستان داریم. تورم افغانستان منفی شد و نرخ تورم این کشور در سال 2023 به منفی ۹ درصد رسید.

دلیل تورم منفی افغانستان این است که رئیس بانک مرکزی افغانستان، پول چاپ نمی کند و دولت، نقدینگی مورد نیاز خودش را از طریق چاپ اسکناس و استقراض از بانک مرکزی جبران نمی کند. به همین دلیل، افغانستان، تورم ندارد. هر کشوری که کسری بودجه نداشته باشد و از بانک مرکزی استقراض نکند تورم پیدا نمی کند. عامل اصلی تورم، افزایش نقدینگی است. 

*آقای همتی گفته فساد و رانت ارزی را از طریق تک نرخی کردن ارز از بین می برد. در دی ۱۴۰۴ که آقای همتی رئیس بانک مرکزی شد، نرخ دلار بازار آزاد ۱۳۵ تا ۱۴۰ هزار تومان بود. دولت و بانک مرزکی، تک نرخی را اعلام کردند و واردات باید با نرخ ۱۲۵ هزار تومان مرکز مبادله ارز و طلا انجام می شد.

نرخ آزاد دلار در روزهای اخیر به ۱۶۵ هزار تومان هم رسید. الان نرخ دلار در مرکز مبادله در حد ۱۳۰ هزار تومان است. آیا در این حالت، می شود بگوییم که مرکز مبادله ارز و طلا، باید نرخ دلار را در ۱۲۵ هزار تومان میخکوب کند تا برنامه دولت محقق شود و افزایش تورم در کار نباشد و آیا الان که نرخ آزاد از ۱۳۵ هزار به ۱۶۵ هزار رسیده شعار آقای همتی در مبارزه با فساد و رانت نتوانسته تحقق پیدا کند و دوباره مثلاً رانتی ۴۰ هزار تومانی با قیمت های جدید ایجاد شده؟

-اگر بخواهند نرخ ارز را مثل دوره آقای فرزین، تثبیت کنند، همان تجربه تکرار می شود و اگر بخواهند نرخ ارز را شناور نگه دارند نمی توان نرخ ارز را تثبیت کرد. اگر نرخ ارز تثبیت شود ولی ارز کافی نداشته باشیم که تقاضای بازار را پاسخ بدهد، یک بازار سیاه در کنارش ایجاد می شود که همین الان وجود دارد.

ما الان منابع ارزی کافی نداریم و صادرات ما با مشکل مواجه است. همچنین ریسک کشورمان برای استقراض از کشورهای دیگر بالا رفته است. همه اینها باعث می شود بازار سیاه ایجاد شود. وقتی بازار سیاه ایجاد می شود که عرضه کافی ارز انجام نشود.

*دولت، در اواسط دی ۱۴۰۴ تخصیص ارز ۲۸ هزار تومانی برای واردات دان مرغ و روغن خام حذف کرد و گفت با ارز ۱۲۵ هزار تومانی انجام شود. در نتیجه قیمت یک بطری روغن از ۱۳۰ هزار به حدود ۴۰۰ هزار تومان جهش کرده است. در آن زمان نرخ دلار بازار آزاد ۱۳۵ تا ۱۴۰ هزار تومان بود و الان ۱۶۰ هزار تا ۱۶۵ هزار تومان است. الان که نرخ مرکز مبادله ارز و نرخ آزاد حدودً ۴۰ هزار تومان است، واقعا شعار آقای همتی قابل تحقق نیست؟

-چون ارز کافی ندارند نمی توانند تک نرخی کنند. الان هم ما مصارف ارزی واجب تری برای دفاع از کشور داریم. بنابراین، نمی توانیم ارز برای واردات بعضی کالاها اختصاص بدهیم. شرایط جنگی ایجاد شده و اقتصاد جنگی داریم. در این حالت اولویت اول، دفاع از کشور است.

وقتی ارز نباشد وارد کنندگان ارز را از بازار آزاد می خرند. الان به یک مسافر که به خارج از کشور می رود ۱۰۰۰ دلار می دهند. در حالی که برای مسافرت نیاز به ۵ هزار یا ۱۰ هزار دلار هست. در نتیجه ارز مورد نیاز را از بازار آزاد می خرند. به نظر من، در شرایط فعلی، هر کس بیاید و قول بدهد یک نوع اشتباه است و نباید این کار را انجام بدهد.

*آقای همتی گفت با تک نرخی کردن ارز، با رانت و فساد مبارزه می کند. الان که دوباره بین نرخ مرکز مبادله ارز و بازار آزاد شکاف ۴۰ هزار تومانی ایجاد شده، دوباره همان فساد و رانت احیا شده. درست است؟

-بله؛ دوباره در عمل فساد و رانت احیا شده، یعنی طرح آقای همتی موفق نبوده است. به دلیل این که دولت نمی تواند نیازهای ارزی را به طور کامل جواب بدهد.