نورنیوز-گروه اجتماعی: فناوریهای نوین ارتباطی در دهههای اخیر، شیوه زندگی، تعاملات اجتماعی و دسترسی مردم به اطلاعات را بهطور بنیادین تغییر دادهاند. حوزه سلامت نیز از این تحولات بینصیب نمانده است. ظهور ابزارهایی مانند اپلیکیشنهای سلامت، پزشکی از راه دور، پروندههای الکترونیک و سامانههای آنلاین، باعث شده مفهوم «سلامت دیجیتال» بهعنوان بخشی مهم از نظام سلامت مطرح شود. سلامت دیجیتال به استفاده از فناوریهای اطلاعات و ارتباطات برای ارتقای سلامت، بهبود دسترسی به خدمات بهداشتی و افزایش کیفیت مراقبتهای درمانی اشاره دارد. این رویکرد میتواند فاصله جغرافیایی میان بیمار و ارائهدهنده خدمت را کاهش دهد و امکان دریافت اطلاعات سلامت را برای گروههای مختلف جامعه سادهتر کند.
از سوی دیگر، سلامت دیجیتال ارتباط نزدیکی با «ارتباطات سلامت» دارد؛ حوزهای که هدف آن انتقال درست، بهموقع و قابل فهم اطلاعات سلامت به مردم است. نظام جامع ارتباطات سلامت، نگاهی چندوجهی و میانرشتهای دارد و تلاش میکند پیامهای سلامتمحور را متناسب با نیاز گروههای مختلف جامعه طراحی و منتشر کند. در چنین چارچوبی، سلامت دیجیتال میتواند نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی، پیشگیری از بیماریها و بهبود رفتارهای سلامتمحور ایفا کند. با این حال، بهرهگیری مؤثر از این ظرفیتها نیازمند شناخت دقیق عناصر، مؤلفهها و چالشهای موجود در مسیر پذیرش فناوریهای دیجیتال در حوزه سلامت است.
با وجود پیشرفتهایی که در سالهای اخیر در ایران رخ داده، سلامت دیجیتال همچنان با چالشهای متعددی روبهرو است. یکی از مهمترین این چالشها، شکاف دیجیتال است؛ مفهومی که به نابرابری در دسترسی و توانایی استفاده از فناوریهای ارتباطی اشاره دارد. این شکاف میتواند بر اساس عواملی مانند درآمد، محل زندگی، سن و سطح سواد شکل بگیرد و باعث شود همه افراد جامعه به یک اندازه از خدمات سلامت دیجیتال بهرهمند نشوند. علاوه بر دسترسی، نوع و کیفیت استفاده از فناوری نیز اهمیت دارد. داشتن ابزار بهتنهایی کافی نیست و مهارت استفاده، اعتماد به سامانهها و درک اطلاعات سلامت نقش تعیینکنندهای دارند.
در همین زمینه، فرزانه کوهی، دانشآموخته دکتری علوم ارتباطات از دانشکده علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، به همراه یک همکار دانشگاهی و با همراهی دانشگاه علامه طباطبائی، پژوهشی را درباره سلامت دیجیتال انجام دادهاند. این پژوهش با تمرکز بر بررسی سلامت دیجیتال در چارچوب نظام جامع ارتباطات سلامت، تلاش کرده است عناصر و مؤلفههای اثرگذار بر این حوزه را شناسایی کند و تصویری روشن از وضعیت موجود ارائه دهد.
روش انجام این پژوهش بر پایه تحلیل SWOT بوده است؛ روشی که برای شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدها به کار میرود. در این تحقیق، از نظر خبرگان حوزه سلامت و ارتباطات استفاده شد.
یافتههای پژوهش نشان میدهند که سلامت دیجیتال در ایران از نقاط قوت قابل توجهی برخوردار است. وجود سامانههای ملی سلامت، استفاده رو به رشد از ابزارهای هوش مصنوعی در خدمات درمانی و استقبال شهروندان از خدمات آنلاین، از جمله این نقاط قوت به شمار میروند.
این عوامل نشان میدهند بستر اولیه برای توسعه سلامت دیجیتال فراهم شده و مردم نیز تا حدی آمادگی استفاده از این خدمات را دارند. در کنار این موارد، تولید محتوای آموزشی دیجیتال و گستردگی شبکههای مراقبت اولیه نیز ظرفیتهای مهمی محسوب میشوند.
در مقابل، نتایج پژوهش به موانع و ضعفهایی نیز اشاره میکنند. نبود یک چارچوب قانونی جامع و الزامآور، عدم یکپارچگی سامانههای دیجیتال و مقاومت ساختاری در برابر تغییرات فناورانه، از جمله مشکلات اصلی هستند. همچنین تهدیدهایی مانند شکاف دیجیتال، مخاطرات امنیت سایبری و کاهش اعتماد عمومی به دلیل اختلال در برخی سامانهها، میتوانند روند گسترش سلامت دیجیتال را با دشواری مواجه کنند. بر اساس تحلیل انجامشده، سلامت دیجیتال در ایران هنوز در مراحل ابتدایی پذیرش قرار دارد.
اطلاعات تکمیلی این پژوهش نشان میدهند که در ارزیابی دقیقتر، بیشترین امتیاز نقاط قوت به وجود سامانههای ملی سلامت دیجیتال، استفاده از هوش مصنوعی و پذیرش رو به رشد خدمات آنلاین اختصاص یافته است. در مقابل، ضعفهایی مانند نبود قوانین جامع حفاظت از دادههای سلامت، ناهماهنگی میان نهادها و کمبود زیرساختهای ارتباطی، از مهمترین موانع به شمار میروند. این وضعیت نشان میدهد که توسعه سلامت دیجیتال تنها به فناوری وابسته نیست و به اصلاح ساختارها و قوانین نیز نیاز دارد.
بر اساس نتایج این تحقیق، بهرهگیری از رسانههای اجتماعی و اپلیکیشنهای خودمراقبتی میتواند نقش مهمی در افزایش مشارکت مردم در مدیریت سلامت خود داشته باشد. با این حال، این مسیر زمانی موفق خواهد بود که آموزش عمومی، ارتقای سواد سلامت دیجیتال و تقویت امنیت سامانهها بهطور جدی دنبال شود.
پژوهشگران تأکید دارند که هماهنگی میان بخشهای مختلف و جلب اعتماد عمومی، شرط اصلی حرکت بهسوی یک نظام سلامت دیجیتال پایدار و کارآمد است.
گفتنی است این نتایج علمیپژوهشی در فصلنامه «مطالعات رسانههای نوین» منتشر شدهاند. این نشریه علمی وابسته به دانشگاه علامه طباطبائی و انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات است و به بررسی مسائل نوین حوزه رسانه، ارتباطات و جامعه میپردازد.