×
اجتماعی
شناسه خبر : 224932
تاریخ انتشار :

دکتر محمد میرزایی

ضرورت درک و دریافت درست از موضوع جمعیت

روند تغییر و تحولات جمعیتی، پویایی و پیچیدگی‌ هایی دارد که باید بر اساس مبانی علمی و توسط جمعیت شناسان خبره ارزیابی و درباره آنها اظهار نظر شود. کشور ما به خاطر انبوه متولدان دهه شصت اینک در مرحله پنجره جمعیتی قرار گرفته که نوسانات ساختار سنی جمعیت از بارزترین ویژگی‌های آن است.

نورنیوز-گروه اجتماعی: هنگامی که اواخر دهه ۱۳۸۰ موج دهه شصتی ها به نقطه اوج ازدواج و فرزندآوری (۲۰ تا ۳۰ سالگی) رسیدند، میزان ازدواج حدوداً دو برابر شد و موالید هم سیر صعودی گرفت و به بیش از یک و نیم میلیون تولد در سال افزایش یافت. در دهه ۱۳۹۰، دهه شصتی ها به رده سنی ۳۰ تا ۴۰ سالگی رسیدند و از نقطه اوج ازدواج و باروری خارج شدند که طبیعتا منجر به کاهش میزان ازدواج،  موالید و به تبع آن میزان رشد سالانه جمعیت در سال‌های اخیر شده است. در مسیر تغییرات ساختار سنی و در مرحله «پنجره جمعیتی» اینگونه روندها طی می‌شود و هم فرصت ها و هم چالش هایی را رقم خواهد زد.

در حدود سال ۱۴۳۰ دهه شصتی ها طبیعتاً به سنین سالمندی خواهند رسید. در این زمان ساختار سنی کشور سالخورده خواهد شد، نوسانات ساختار سنی فروکش خواهد کرد و به 《رشد ذاتی جمعیت》 خواهیم رسید. به عبارت بهتر انبوه متولدان دهه شصت که هرم سنی جمعیت را دچار نوساناتی کردند، ابتدا و در مقطعی جمعیت کودکان و نوجوانان را بالا بردند که چالش های خاص خود را داشت و در مقطعی که تاکنون ادامه دارد جمعیت جوانان و میانسالان را بالا بردند و طبیعتاً  این گروه زمانی که به سن سالمندی هم برسند چالش های خاص خود را خواهند داشت و نهایتاً از آن سنین هم عبور خواهد کرد و نوسانات ساختار سنی فروکش خواهد کرد. در این مرحله ساختار سنی جمعیت کشور از شکل هرمی به شکل استوانه ای تغییر خواهد یافت. در شکل استوانه ای حدود شصت درصد جمعیت کشور در سنین فعالیت (۱۵ تا ۶۵ سالگی)، حدود ۲۰ درصد سالمند و ۲۰ درصد زیر ۱۵ سال قرار خواهند گرفت. جوانی و سالخوردگی جمعیت دو مفهوم آماری هستند. هنگامی که بیش از ۴۰ درصد جمعیت کمتر از ۱۵ ساله باشند به آن «جمعیت جوان» می‌گویند و هنگامی که بیش از ۱۵ درصد جمعیت بیش از ۶۵ سال باشد به آن «جمعیت سالخورده» می گویند. این در حالی است که «پیری» یک مفهوم فردی و بیولوژیک است و سزاوار نیست در مورد ساختار سنی جمعیت به کار برده شود.

کشورهای قاره اروپا عموماً بیش از ۷۰ سال است که ساختار سنی استوانه ای پیدا کرده‌اند و در مفهوم آماری سالخورده هستند. ژاپن در حال حاضر سالخورده ترین جمعیت دنیا و ساختار سنی استوانه ای دارد و ازجمله توسعه یافته ترین کشورهای دنیاست. در نیمه دوم قرن ۲۱ میلادی همه کشورهای جهان (حتی در قاره آفریقا) ساختار سنی سالخورده و استوانه ای خواهند داشت. کشور ما، ایران هم در سال ۱۴۲۰ بیش از ۱۵ درصد جمعیت آن به سنین بیش از ۶۵ سال خواهد رسید و ساختار سنی سالخورده و شکل استوانه ای پیدا خواهد کرد. شایان ذکر است که در سال ۱۴۳۰ بیش از ۶۰ درصد جمعیت در سنین ۱۵ تا ۶۴ سالگی قرار خواهند داشت که جمعیتی بالقوه فعال هستند. هرچند مرحله سالخوردگی جمعیت چالش های خاص خود را خواهد داشت.

نباید فراموش کرد که ایران در دهه های ۱۳۳۰ تا ۱۳۶۰ سه دهه رشد انفجاری جمعیت با میانگین رشد جمعیتی سالانه ۳ درصد را پشت سر گذاشته  که پیامدهای خاص خود را داشته است. در این سه دهه مرحله انتقالی مرگ و میر شکل گرفت و سطح  مرگ و میر، به ویژه مرگ نوزادان و اطفال، به طور اساسی کاهش می یافت و حال آنکه سطح باروری طبیعی همچنان بالا بود. لذا منجر به رشد انفجاری جمعیت در این سه دهه گردید. در دهه اول بعد از انقلاب برنامه تحدید موالید در محاق افتاده بود تا سرشماری سال ۱۳۶۵ انجام گرفت. این سرشماری مشخص کرد که بین سال‌های ۱۳۵۵ تا  ۱۳۶۵ جمعیت ایران با رشد سالانه بیش از ۳ درصد افزایش یافته است و نگرانی مسئولین کشور را برانگیخت. از اواخر دهه ۱۳۶۰ با برنامه‌ریزی دولت و آماده بودن زیرساخت ها و البته استقبال مردم، انتقال باروری هم شروع شد. زاد و ولد و باروری هم بطور اساسی و مستمر کاهش یافت و باروری طبیعی به طرف باروری کنترل شده رفت. با کاهش اساسی و مستمر باروری مرحله انتقال ساختار سنی هم شروع شد و در حال تکوین است.

بعد از انقلاب صنعتی و در بستر توسعه اقتصادی و اجتماعی دو قرن اخیر روندهای جمعیتی دستخوش تغییرات اساسی شده است که جمعیت شناسان با نگرشی توسعه ای به آن به عنوان انتقال (یا گذار) جمعیتی داده اند. در قرون و اعصار گذشته و قبل از انقلاب صنعتی سطوح بالای مرگ و میر ایجاب می‌کرد که زاد و ولد و باروری هم بالا باشد و هر دو مؤلفه جمعیتی مسیر طبیعی خود را طی می‌کردند و کنترلی بر آن‌ها نبود ودر سکون و ثبات نسبی قرار داشت.
اگر بخواهیم انتقال جمعیتی را در یک جمله خلاصه کنیم می‌توان گفت در بستر توسعه اقتصادی و اجتماعی دو قرن اخیر کشورها، با تقدم و تأخر، از مرگ و میر و باروری بالا به مرگ و میر و باروری پایین و کنترل شده منتقل شده‌اند و پیامد آن انتقال از ساختار سنی جوان به ساختار سنی سالخورده است.

درک و فهم تحولات جمعیتی معاصر نیاز به تحصیل و دانشجویی در دانشگاه‌ها و مراکز معتبر علمی دارد. افرادی که به عنوان پژوهشگر، برنامه ریز و سیاستگذار وارد مباحث جمعیت و جمعیت شناسی می‌شوند، باید درک عمیقی از تحولات جمعیتی معاصر داشته باشند و با «شبه علم» نمی‌توان به این امور و موارد پرداخت.

علم باوری و داشتن روح علمی لازمه پژوهشگری و پرداخت به هر علم است. هر علمی قواعد و اصول و روش‌هایی دارد که باید به آن‌ها آگاهی و تسلط پیدا کرده و سپس به آن‌ پرداخت. چنانچه اصول علمی رعایت نشود منجر به صدور احکام و نظریات مغایر با روح علمی خواهد شد. فکر و نظر و عمل باید در ارتباط تنگاتنگ با یکدیگر باشند تا درک درستی از واقعیت حاصل شود و سیاست‌ گذاری ها چاره ساز و راهگشا شوند.
 


نظرات
آگهی تبلیغاتی
آخرین اخبار
تامین 1.5 میلیارد دلار برای خرید تجهیزات نیروگاه خورشیدی توسط وزارت نیرو
اشتوتگارت فاتح جام حذفی آلمان؛ 3 گل تنها در 30 دقیقه ابتدایی + فیلم
فوری : زلزله شدید در دزفول و اندیمشک
اظهارات قربانی: اروند به‌زودی به شاهراه دریایی منطقه تبدیل می‌شود + فیلم
ترامپ: گنبد طلایی تا پایان دوره‌ام عملیاتی می‌شود
گامی بلند در خودکفایی؛ تولید سوخت هواپیماهای سبک در پالایشگاه آبادان
نورنما | شگفتی واکنش عصای موسی
اتحاد مردم و پلیس، کابوس اراذل شد+ فیلم
حضور همه‌جانبه ارتش رژیم صهیونیستی در غزه
طوفان مرگبار پاکستان را لرزاند؛10 کشته، ده‌ها زخمی
پوستر باشگاه استقلال به بهانه صعود به فینال جام حذفی و تقابل با ملوان بندرانزلی
سردار سلامی: دشمن حقیقت را وارونه جلوه می‌دهد + فیلم
برندگان جوایز جشنواره فیلم کن معرفی شدند
جنون هسته‌ای در کنگره؛ از ناکازاکی تا غزه
عکس های منتخب ایران، شنبه 3 خرداد 1404
میدان انقلاب هم به مردم هشدار داد
بن رودز: پذیرش واقعیت در مذاکرات هسته‌ای، راه توافق را هموار می‌کند
پایان دوران کارت سوخت؟ آغاز سوخت‌گیری با کارت بانکی در تهران
پادکست|قسمت اول: هوش هیجانی چیست؟
هشدار نارنجی؛ باران و رعد و برق در تهران
گلزنی قائدی و مغانلو در بازی امشب + فیلم
زمان واریز معوقات فروردین بازنشستگان تأمین اجتماعی مشخص شد
تعداد زواری که در آستانه حج تمتع وارد مکه شدند تا امروز چقدر است؟
عبور تأمین ارز واردات از مرز 8 میلیارد دلار در دو ماه
زنگ خطر برای فوک‌های دریای خزر؛ لاشه‌های جدید در مازندران کشف شد
استقلال 2-0 صنعت نفت آبادان | عزم جزم جباری و شاگردان برای قهرمانی + خلاصه بازی
برنابئوی اشک و شادی؛ دو گل برای بدرقه کارلتو و مودریچ + خلاصه بازی و تصاویر
واکنش بازار به تهدید تعرفه‌ای آیفون؛ سهام اپل سقوط کرد
منطق ملی، قطب‌نمای حرکت در مسیر پیشرفت
وزش تندباد و گردوخاک شدید در تهران؛ توصیه به احتیاط در سطح شهر
وزیر جهاد کشاورزی از عاملان برنج 250 هزار تومانی گفت
اعلام نتایج اولیه انتخاب رشته دکتری 1404
حمایت مستمر ایران از اتباع زندانی در کشورهای دیگر
خسارت سنگین به زمین‌های کشاورزی در پی حمله شهرک‌نشینان به شهرک سنجل + فیلم
وقتی اروپا حساب خود را از آمریکا جدا می‌کند
گزارش تصویری | سوم خرداد؛ سالروز «فتح خرمشهر»
حذف ارز ترجیحی، زنگ خطر کمبود تجهیزات پزشکی
برق و گاز رفت، اقتصاد لرزید
رونمایی از مسن ترین زائر حج
کاهش 84 درصدی واردات کره جنوبی از ایران
هاروارد، ‌سنگر مقابله با پوپولیسم ترامپ
آتش سوزی ساختمان بیمه آسیا در فردوسی تهران + جزئیات
تعارض راهبردی در سیاست یارانه انرژی
از دل آوار، پرچم امید برافراشته شد
نیمه‌نهایی یا نقطه‌عطف؟ استقلال و بازی مرگ‌وزندگی برابر صنعت نفت
عبور از مرز ترس؛ وقتی جهنم شبیه‌سازی می‌شود
قیمت دلار و سایر ارزها امروز شنبه 3 خرداد 1404+ جدول
زلزله‌ای به بزرگی 4.1 ریشتر حوالی گتوند در خوزستان را لرزاند
زلزله‌ای در بازار موبایل تهران؛ پاساژ علاءالدین جابه‌جا می‌شود!
هوش مصنوعی در کشاورزی و دامپزشکی هم مشکل‌گشا می‌شود!
X
آگهی تبلیغاتی