آسیب‌های اجتماعی با صدای نازک زنانه

نورنیوز-گروه اجتماعی:فقر، بیکاری، فحشا، اعتیاد، خشونت، سرقت، خودکشی، طلاق، حاشیه‌نشینی، از جمله آسیب‌هایی‌اند که با سرعتی چشمگیر درحال تسرّی به جامعه زنان هستند.

سخنان چند روز پیش رئیس سازمان امور اجتماعی کشور که حاوی اطلاعات هشداردهنده‌ای درباب برخی آسیب‌های اجتماعی و روند روبه‌رشد آن در بین زنان بود، از هر جهت شایسته توجه ویژه است. سید محمد بطحایی، چند روز پیش در نشستی با موضوع برگزاری همایش «رویداد مشارکت ملی و سرمایه‌گذاری اجتماعی» گفت:« متاسفانه به دلیل اینکه بانوان نسبت به آقایان آسیب‌پذیری بیشتری دارند، نرخ خودکشی در بانوان بیش از آقایان است... خوشبختانه در یک یا دو شاخص مثل خشونت و فرار از خانه (به‌ویژه فرار از خانه) با کاهش این سطح در بین بانوان مواجه هستیم. اما این اعداد و ارقام نباید ما را از پرداختن به موضوع بازدارند... اعتیاد و استفاده از موادی که ظاهراً اعتیادآور نیستند اما صدمه‌ای دوچندان دارند مانند الکل، گل و سیگار در بین بانوان سیری رو به افزایش دارد.»

صدای پای یک تحول بزرگ

هشدار این مقام مسئول درباره افزایش مصرف الکل، سیگار، و ماده مخدر گل در میان زنان، وقتی در کنار بالارفتن نرخ برخی دیگر از آسیب‌ها قرار می‌گیرند، تأییدی می‌شوند بر این تحلیل جامعه‌شناسان که چندسالی است از «زنانه‌شدن آسیب‌های اجتماعی» در ایران سخن می‌گویند. درست معلوم نیست که این روند از کی شروع شد و اول بار کدام اندیشمند اجتماعی ایران،‌از این اصطلاح استفاده کرد، اما چیزی که به تأیید شواهد عینی و تحقیقاتی می‌رسد حرکت قابل مشاهده آسیب‌های اجتماعی به سوی زنانه‌شدن است. فقر، بیکاری، فحشا، اعتیاد، خشونت، سرقت، خودکشی، طلاق، حاشیه‌نشینی، از جمله آسیب‌های اجتماعی‌اند که در سال‌های اخیر با سرعتی چشمگیر درحال تسرّی به جامعه زنان هستند.

تغییر نقش‌های اجتماعی، تحولات سبک زندگی، تأثیرات فضای مجازی و فناوری‌های ارتباطی در کنار گسترش فقر و شکاف‌های اقتصادی و نابرابری‌های اجتماعی، و نیز فشارهای روانی، نهایتا به کاهش تاب‌آوری منجر شده و زنان را که احساسی‌ترند با سرعت بیشتر به ناهنجاری‌ها و آسیب‌های اجتماعی سوق می‌دهند. افزایش نرخ دختران مجرد و نیز بالارفتن تعداد زنان سرپرست خانوار، به خودی خود ظرفیت افزایش گرایش زنان به این آسیب‌ها را دارند. در یک دسته‌بندی روشن‌تر دلایل زنانه‌شدن آسیب‌های اجتماعی را می توان اینگونه فهرست کرد:  تغییرات ساختار خانواده و افزایش تعداد زنان سرپرست خانوار، فقر اقتصادی و نابرابری‌های جنسیتی، محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی در دسترسی زنان به فرصت‌های برابر، فشارهای اجتماعی و روانی ناشی از شرایط دشوار زندگی شهری و مهاجرت، کاهش حمایت‌های اجتماعی و نهادهای مددکار.

زنانه‌شدن آسیب‌های اجتماعی پیامدهای قابل توجهی برای جامعه دارد. افزایش خانواده‌های آسیب‌دیده، شکل‌گیری نسل‌های در معرض آسیب، فشار مضاعف بر نهادهای حمایتی و اجتماعی،‌ افزایش ناامنی‌های اجتماعی و روانی در سطح جامعه،‌  از جمله این پیامدهاست.

آماری از آسیب‌های اجتماعی زنان

براساس گزارش مرکز آمار، شمار زنان سرپرست خانوار روزبه‌روز درحال افزایش است. بر این اساس در سال ۱۳۳۵ تعداد زنان سرپرست خانوار در کل کشور اندکی بیش از ۳۱۲ هزار تن بوده است. این عدد اما در سال ۱۳۴۵ به مرز ۳۳۰ هزار تن و در سال ۱۳۵۵ به مرز ۵۰۰ هزار تن می‌رسد؛ تعداد زنان سرپرست خانوار شناسایی شده از ۱۳۶۵ به بعد و در سال‌های ۱۳۷۵، ۱۳۸۵ و ۱۳۹۵ با رشدی چندبرابری به ترتیب به ۶۸۵ هزار، یک میلیون و ۳۷ هزار، یک میلیون و ۶۰۰ هزار، دو میلیون و ۵۴۰ هزار و در نهایت سه میلیون و ۶۱ هزار تن می‌رسد. به عبارتی طی شش دهه شمار زنان سرپرست خانوار از ۳۰۰ هزار به بیش از سه میلیون تن رسیده است. این آمار مربوط به آخرین سرشماری عمومی و رسمی کشور است و کارشناسان عقیده دارند که تعداد زنان سرپرست خانوار اکنون از 5 میلیون نفر نیز تجاوز کرده است.

طبق گفته مراجع رسمی، جمعیت زنان درگیر موادمخدر و اعتیاد در چند سال گذشته بیش از سه برابر شده است. از مجموع افراد شناخته‌شده‌ی مبتلا به ایدز در کشور، دست‌کم ۴٧ درصد زنان هستند. سن شروع کارتن‌خوابی در میان دختران به ۱۵ سال کاهش یافته و ۲۰ درصد از کارتن‌خواب‌های معتاد را زنان تشکیل داده‌اند. نرخ بیکاری زنان در پاییز ۱۴۰۳ به ۱۴.۵ درصد رسید، در حالی که نرخ مشارکت اقتصادی آنان به ۱۳.۷ درصد کاهش یافته است. آمار رشد مصرف سیگار و قلیان، در زنان ۷۰ درصد بیشتر از مردان است و مصرف دخانیات در میان دختران نوجوان ۱۳ تا ۱۵ ساله بیش از ۱۳۳ درصد رشد داشته است. فاصله زمانی نخستین تجربه مصرف مواد مخدر و روان‌گردان تا تزریق در زنان، به طور متوسط دو سال به طول می‌انجامد؛ درحالی‌که این زمان در مردان حدود هشت سال است. با این حساب زنان شش سال زودتر از مردان به ورطه وابستگی شدید که درمان آن سخت‌تر و عوارض جسمی، روانی و اجتماعی آن نیز به مراتب بیشتر است، کشیده می‌شوند.

اینها فقط بخشی از مصادیق زنانه شدن آسیب های اجتماعی است که خبر از یک تحول اساسی می‌دهد. ضرورت دارد که سیاستگذاران مسائل فرهنگی و اجتماعی به این واقعیت، توجهی مضاعف داشته باشند و در پرتو این واقعیات ها، نقشه راه فرهنگ را ترسیم کنند.