مفهوم «عید» در قرآن و اسلام

نورنیوز-گروه فرهنگی: واژه "عید" در قرآن تنها یک بار در سوره مائده، آیه 114 آمده است، اما مفهوم آن در آموزه‌های قرآنی و اسلامی بسیار گسترده‌تر است.*

۱. واژه "عید" در قرآن (مائده: 114)

در این آیه، حضرت عیسی (ع) از خداوند درخواست نزول مائده‌ای از آسمان می‌کند تا آن روز برای پیروانش عید باشد:

*قَالَ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَیْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ تَکُونُ لَنَا عِیدًا لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآیَةً مِّنکَ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ*(مائده: 114)

توضیح آیه:

"عیدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا" یعنی روزی که برای نسل‌های گذشته و آینده ما روزی مبارک و نشانه‌ای الهی باشد.

این نشان می‌دهد که "عید" در قرآن، روزی خاص برای یادآوری نعمت‌های الهی و تقویت ایمان است.

۲. مفهوم عید در قرآن

اگرچه کلمه "عید" فقط یک‌بار در قرآن آمده، اما مفهوم بازگشت، شادی، طهارت و شکرگزاری که اساس عیدهای اسلامی است، در آیات متعددی دیده می‌شود.

الف) بازگشت به فطرت و پاکی (مرتبط با عید فطر)

در آیه 185 سوره بقره، خداوند درباره ماه رمضان می‌فرماید:

وَلِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

این آیه به پایان روزه و تکبیر گفتن اشاره دارد، که دقیقا مصداق عید فطر است؛ یعنی روزی برای شکرگزاری و بازگشت به فطرت.

ب) قربانی و تسلیم در برابر خدا (مرتبط با عید قربان)

در آیه 37 سوره حج آمده است:

لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَٰکِن یَنَالُهُ التَّقْوَىٰ مِنکُمْ

این آیه نشان می‌دهد که فلسفه قربانی در عید قربان نه صرفا ذبح حیوان، بلکه تقوا و تسلیم در برابر خداوند است.

۳. عید در روایات و تفاسیر اسلامی

اسلام دو عید اصلی را تعیین کرده است:

عید فطر (پس از رمضان)

عید قربان (پس از حج و قربانی)

اما در روایات، روزهای دیگری نیز به عنوان عید معرفی شده‌اند:

*روز جمعه: در حدیثی از پیامبر (ص) آمده: "إنَّ هذا یَومُ عِیدٍ جَعَلَهُ اللَّهُ لِلمُسلِمینَ" (این روز [جمعه] عیدی است که خداوند برای مسلمانان قرار داده است).*

*عید غدیر خم: که روز اکمال دین و اتمام نعمت خوانده شده است (مائده: 3).*

عید فطر در قرآن

* بامراجعه به قرآن شریف آیاتی را می توان یافت که به طور مستقیم و با کمی دقت بر عید فطر و آداب آن توجه دارند و نشان می دهند که این مسئله از دید قرآن پنهان نمانده است. آن آیات عبارتند از:

۱-آیه 185 سوره مبارکه بقره:

در این آیه خداوند متعال ضمن معرفی ماه مبارک رمضان و نزول قرآن در آن به برخی از احکام مربوط به این ماه شریف اشاره کرده ومی فرماید: هر یک از شما که هِلال ماه رمضان رامشاهده کرد باید روزه بگیرد وکسی که در حال سفر و یا مریض بود و ماه رمضان را درک کرد در روزهای دیگر باید، روزه فوت شده را جبران کند. در ادامه می فرماید: خداوند این احکام را به خاطر راحتی شما و نه به خاطر به سختی افتادنتان تشریع کرده است و اینکه عدد راتکمیل کنید و خدا را به خاطر هدایت بزرگ بدارید. «یریدالله بکم الیسر ولایرید بکم العسر ولتکملواالعده ولتکبروالله علی ماهدئکم ولعلکم تشکرون». ولتکبروالله علی ماهداکم و در پرتو آن، نعمتها مشخص و شکرگزاری شود. *بیشتر مفسران گفته اند که مقصود از ولتکبرالله، تکبیرهایی است که در شب عید فطر وارد شده است که این تکبیرها بعد از چهارنماز مغرب و عشای شب عید و صبح روز عید ونماز عید فطر گفته می شود.* در عید فطر این گونه می گویند «الله اکبر الله اکبر لااله الاالله و الله اکبر الله اکبر ولله الحمد الحمد علی ماهدانا وله الشکر علی مااولانا»

*مرحوم علامه طباطبایی در این خصوص می نویسد: اینکه فرمودند : منظور از (ولتکملوا العده) اکمال نماز است شاید منظور این باشد با خواندن نماز عید، عدد روزه را تکمیل کنید.

*۲-آیات 14 و 15 سوره مبارکه اعلی:*

در آیات مورد بحث به نجات اهل ایمان و عوامل این نجات اشاره می کند، نخست می فرماید: مسلماً رستگار می شود کسی که خود را تزکیه کند (قد افلح من تزکی) و نام پروردگارش را به یاد آورد و به دنبال آن نماز بخواند (و ذکر اسم ربه فصلی) به این ترتیب عامل فلاح و رستگاری و پیروزی و نجات را سه چیز می شمرد: تزکیه و ذکر نام خداوند و سپس بجا آوردن نماز. در اینکه منظور از تزکیه چیست تفسیرهای گوناگونی ذکر کرده اند: نخست اینکه منظور پاکسازی روح ازشرک است، به قرینه آیات قبل، و نیز به قرینه اینکه مهمترین پاکسازی همان پاکسازی ازشرک است.

دیگر اینکه منظور پاکسازی دل از رذائل اخلاقی و انجام اعمال صالح است، به قرینه آیات فلاح در قرآن مجید از جمله آیات آغاز سوره مؤمنون که فلاح را در گرو اعمال صالح می شمرد، و به قرینه آیه نهم سوره شمس که بعد از ذکر مسئله تقوی و فجور می فرماید: قدافلح من زکیها: رستگار شد کسی که نفس خود را از فجور و اعمال زشت پاک کرد و به زینت تقوی بیاراست. دیگر اینکه منظور زکات فطره در روز عید فطر است که نخست باید زکات را پرداخت و بعد نمازعید را بجا آورد. در آیات فوق نخست سخن از تزکیه و بعد ذکر پروردگار وسپس نماز است.

*عده ای براساس روایات رسیده معتقدند که منظور از «تزکی» دادن زکات فطره و خواندن نماز عید است. بعضی نیز تزکیه را در اینجا به معنی دادن صدقه مالی دانسته اند. مهم این است که تزکیه معنی وسیعی دارد که همه این مفاهیم را در بر می گیرد، هم پاکسازی روح از آلودگی شرک و هم پاکسازی از اخلاق رذیله، و هم پاکسازی عمل از محرمات، و هرگونه ریا، و هم پاکسازی مال و جان به وسیله دادن زکات در راه خدا، زیرا طبق آیه خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ ۖ إِنَّ صَلَاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ ۗ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ: (از اموالشان زکاتی دریافت کن که به سبب آن [نفوس و اموالشان را] پاک می کنی، و آنان را رشد و تکامل می دهی؛ و [به هنگام دریافت زکات] بر آنان دعا کن؛ زیرا دعای تو مایه آرامشی برای آنان است؛ و خدا شنوا و داناست.) دادن زکات سبب پاکی روح و جان است.