امام علی(ع) در قرآن

نورنیوز-گروه فرهنگی: از مجموع آیات قرآن، آیات مختص به حضرت امیرمؤمنان علی(ع) را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف-آیات امامت خاصه

ب-آیات فضائل

امام خمینی‌(ره) در کتاب شریف «کشف  الاسرار» به نقل از «غایة المرام» می‌آورند که تا 140 آیه در خصوص حضرت علی(ع) و امامت ایشان نازل شده است. ایشان آیاتى را که مورد اتفاق علماى شیعه و اهل سنت است، به طور تفصیل ذکر کرده و بیش  از ده مورد آن را مورد بررسى قرار می‌دهند.‌ در کتاب پیام قرآن (ج9) نیز حدود 30 آیه در همین خصوص مورد بررسى قرار گرفته است.

* علامه امینی‌‌(ره) نیز در کتاب شریف الغدیر به برخى از آیات اشاره می‌کند.

الف-آیات امامت خاص:

۱- آیه تبلیغ:

 یا أَیّهَا الرّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ(مائده/67).

«اى پیامبر! آنچه از خدا بر تو نازل شده، به خلق برسان که اگر نرسانی، تبلیغ رسالت و اداء وظیفه نکرده‌اى و خدا تو را از آزار مردم نگاه خواهد داشت».

این آیه از آیات صریحى است که به اتفاق مفسران در خصوص امر ولایت علی(ع) و در روز غدیر نازل شده است.

 سلیمان قندوزى در ینابیع المودة، فخر رازى در تفسیر خود و آلوسى در روح المعانى به این مطب اشاره کرده‌اند.

با نزول این آیه، تبلیغ  امامت به پیامبر اسلام(ص) واجب شد و خداوند نیز وعده داد تا ایشان را از توطئه منافقان حفظ کند.

۲-آیه اکمال دین:

الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ اْلإِسْلامَ دینًا(مائده/3)

«امروز دین شما را به حد کمال رسانیدم و بر شما نعمت را تمام کردم و بهترین آیین را که اسلام است، برایتان برگزیدم».

در اکثر تفاسیر و برخی  از منابع اهل سنت مانند ینابیع المودة و تفسیر فخر رازى اشاره شده که بعد از اداى رسالت و جریان غدیر، این آیه نازل شده است.

۳-آیه ولایت

إِنّما وَلِیّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الّذینَ آمَنُوا الّذینَ یُقیمُونَ الصّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ(مائده/55).

«همانا یاور شما تنها خدا و رسول و آن مؤمنانى هستند که نماز به پا داشته و به فقیران در حال رکوع زکات می‌دهند».

همه مفسران اتفاق نظر دارند که این آیه در مورد حضرت علی(ع) و در آن هنگامى نازل شده که آن حضرت در حال رکوع صدقه دادند. از جمله کسانى که این آیه را در شأن حضرت علی(ع) دانسته‌اند، می‌توان به شیخ سلیمان قندوزی، زمخشری، طبری، فخر رازی، ابن ابی‌الحدید، و ... اشاره کرد. حضرت امام خمینی‌(ره) می‌فرماید: «بیست و چهار حدیث از اهل سنت نقل شده است که در این آیه، على بن ابی‌طالب(ع) منظور است».

۴-آیه  اولى الأمر:

یا أَیّهَا الّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللّهَ وَ أَطیعُوا الرّسُولَ وَ أُولِی اْلأَمْرِ مِنْکُمْ(نساء/59)

«اى اهل ایمان! فرمان خدا و رسول و فرمانداران (از طرف خدا و رسول) را اطاعت کنید».

حاکم حسکانی، مفسر معروف در کتاب خود ذیل این آیه، پنج حدیث نقل کرده که در همه آنها منظور از اولی‌الامر، حضرت علی(ع) دانسته شده است. به اتفاق مفسران منظور از اولى الامر، اهل بیت پیامبر(ص) است.

۵-آیه اهل ذکر:

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّ رِجالاً نُوحی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ(نحل/43)

«و ما پیش از تو اى محمد (بر هیچ امت) غیر رجال مؤید به وحى خود، کسى را به رسالت نفرستادیم (بروید) و از اهل ذکر اگر نمی‌دانید، سؤال کنید».

 امام خمینی‌(ره) از غایة المرام نقل می‌کنند که سه حدیث از اهل سنت آمده که منظور از اهل ذکر، حضرت علی(ع) است.

بعضى از منابع اهل سنت نیز مانند: تفسیر قرطبى و طبری، اهل ذکر را به  اهل بیت(علیهم السلام) تفسیر کرده‌اند.

۶-آیه صادقین:

أَیّهَا الّذینَ آمَنُوا اتّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقینَ(توبه/119).

«اى اهل ایمان! خدا ترس باشید و (از مردم دروغگوى منافق دورى کنید و) به مردان راستگوى با  ایمان بپیوندید».

بنابر روایات فراوانى که در خصوص این آیه وارد شده است، شأن نزول این آیه را علی(ع) و یا همه اهل بیت می‌دانند که بعضى از اهل سنت نیز مانند: سلیمان قندوزى و حاکم حسکانى حنفى به این مطلب اشاره کرده‌اند.حضرت امام‌(ره) به نقل از غایة المرام چنین می‌نویسند که هفت حدیث از  اهل سنت آمده که مراد از «مع الصادقین»، پیامبر(ص) و ائمه عترت(علیهم السلام) است که حضرت علی(ع) را نیز شامل می‌شود.

ب-آیات فضائل:

۱-آیه لیلة المبیت:

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبادِ(بقره/207)

«بعضى مردانند که از جان خود در راه رضاى خداوند درگذرند و خدا، دوستدار چنین بندگانى است».

این آیه در مورد لیلة المبیت نازل شده است و در تفاسیر علماى شیعه و نیز کتب اهل سنت از جمله تفسیر فخر رازی، مستدرک الصحیحین، ینابیع الموده، شواهد التنزیل و شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید چنین آمده که منظور از «الناس» حضرت علی(ع)است که براى رضاى خدا، جان خود را در معرض خطر قرار می‌دهد. مقصود همان قضیه خوابیدن در بستر پیامبر(ص) است که تفاسیر متعددى این جریان را به طور مفصل ذکر کرده‌اند.

۲-آیه وحدت:

یا أَیّهَا الّذینَ آمَنُوا اتّقُوا اللّهَ حَقّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنّ إِلاّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمیعًا وَ لا تَفَرّقُوا(آل‌عمران/102).

«اى اهل ایمان! .... همگى به رشته دین خدا چنگ‌زده و به راه‌هاى متفرق نروید».

در غایة المرام با ذکر چهار حدیث از اهل سنت آمده است که منظور از «حبل الله» امیرمؤمنان(ع) است.برخى منابع دیگر نیز مانند: تفسیر روح المعانى و ینابیع الموده همین نکته را تأیید می‌کنند.

۳-آیه مباهله:

فَمَنْ حَاجّکَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَى الْکاذِبینَ(آل‌عمران/61).

«پس هر کس با تو در مقام مجادله برآید بعد از آگاهی، تو به او بگو بیایید ما و شما فرزندان و زنانمان را بخوانیم و در دعا و  التجا به درگاه خدا اصرار کنیم تا دروغگو و کافران را به لعن و  عذاب خدا گرفتار سازیم».

این آیه، مشهور به آیه «مباهله» و مضمون آن در بین مفسران و محدثان متواتر است.

۴-آیه خیرالبریّه:

 إِنّ الّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیّةِ(بینه/7).

«کسانى که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، بهترین مخلوقات‌اند».

در منابع اهل سنت مانند: شواهد التنزیل، الدر المنثور، نور الابصار و احقاق الحق با بیان روایات متعددى از پیامبر اکرم(ص)، حضرت علی(ع) و شیعیان ایشان را داراى صفت خیرالبریه می‌دانند و  این صفت را از بهترین دلائل براى افضلیت علی(ع) برای  امامت، نسبت به همه مسلمین ذکر می‌کنند.

۵-آیه صالح المؤمنین:

وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَإِنّ اللّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْریلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمَلائِکَةُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهیرٌ(تحریم/4)

«اى دو زن پیامبر! اگر بر ضدّ او دست به دست هم دهید (کارى از پیش نخواهید برد)؛ زیرا خداوند و جبرئیل و صالح المؤمنین، مولا و یاور او هستند و فرشتگان هم بعد از آنها پشتیبان اویند».

 در روایات متعددی، «صالح المؤمنین» به حضرت علی(ع) تفسیر شده است. از پیامبر(ص) بارها به این مضمون نقل شده که: «صالح المؤمنین، على بن ابی‌طالب(ع) است». در منابع شیعه (مانند: الغدیر، تفسیر المیزان، تفسیر نمونه و تفاسیر دیگر) و نیز منابع اهل سنت (مانند: شواهد التنزیل و روح البیان) به این گونه روایات مکرراً اشاره شده است.

۶-آیه تطهیر:

إِنّما یُریدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیرًا(احزاب/33)

«خدا چنین می‌خواهد که رجس و هر آلایش را از شما خانواده (پیامبر) ببرد و شما را از هر عیب، پاک و منزه گرداند».

 بیش از هفتاد روایت از اهل سنت، مصداق اهل بیت را خمسه طیبه می‌دانند، که می‌توان به روایات احمد بن حنبل، حاکم نیشابورى و ترمذى اشاره نمود.

علماى شیعه، یکى از دلائل عصمت امامان(علیهم السلام) را همین آیه ذکر می‌کنند.

۷-آیه قربی:

قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاّ الْمَوَدّةَ فِی الْقُرْبى‏(شوری/23).

«بگو من از شما اجر رسالت جز این نخواهم که مودت و محبت مرا در حق خویشاوندان منظور دارید».

عقیده اکثر مفسران اهل سنت (مانند: حاکم حسکانى حنفی، حاکم نیشابوری، خوارزمی، زمخشری، فخر رازی، سیوطى و طبری) این است که مقصود از «مودة فى القربی» نزدیکان پیامبر اکرم(ص)، از جمله حضرت علی(ع) است.

۸-آیه صراط مستقیم:

وَ أَنّ هذا صِراطی مُسْتَقیمًا فَاتّبِعُوهُ وَ لا تَتّبِعُوا السّبُلَ فَتَفَرّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلّکُمْ تَتّقُونَ(انعام/153).

«و این است راه راست من، پیروى آن کنید و از راه‌هاى دیگر که موجب تفرقه (و پریشانی) شماست، متابعت نکنید. این است سفارش خدا به شما، باشد که پرهیزکار شوید».

 در این آیه، مراد از صراط الله و سبیل خدا، اهل بیت(علیهم السلام)هستند که در تفاسیر متعدد شیعه و سنى به این مطلب تصریح شده است.

۹-آیه هادیان:

إِنّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلّ‏ِ قَوْمٍ هادٍ(. (رعد/7)

«اى پیامبر! تنها وظیفه تو، اندرز و ترسانیدن است و هر قومى را از طرف خدا راهنما و هدایتگرى است».

 در تفاسیر اهل سنت «هادیان به سوى خدا»، به اهل بیت(علیهم السلام) تفسیر شده‌اند.

۱۰- سوره هل اتی:

...وَ یُطْعِمُونَ الطّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ مِسْکینًا وَ یَتیمًا وَ أَسیرًا...(انسان/5ـ22).

«... و آنها بر دوستى خداوند، به فقیر، یتیم و اسیر غذا می‌دهند...».

در اکثر تفاسیر به جریان انفاق حضرت علی(ع)و حضرت فاطمه(س) اشاره می‌کنند که سه روز متوالى به مسکین، یتیم و اسیرى در حال روزه کمک نموده و خود با آب افطار می‌کنند؛ روز چهارم، جبرئیل از طرف خداوند می‌گوید: «اى محمد! بگیر این سوره را، خداوند با داشتن چنین اهل بیتی‌ به تو تبریک می‌گوید» و سپس سوره «هل اتی» را بر پیامبر(ص) خواند. این بیان، از ابن عباس نقل شده که اکثر تفاسیر آن را ذکر کرده‌اند.