عبور از عذرخواهی سیاسیون به «سیاست عذرخواهی»

نورنیوز- گروه سیاسی: تنها چهارماه پس از شروع به کار مسعود پزشکیان در منصب ریاست جمهوری، تنگناهای ناشی از ناترازی‌های گوناگون، او را به عذرخواهی از مردم واداشت. او روز گذشته در حاشیه‌ی مراسم تجلیل از مدال‌آوران المپیک و پارالمپیک در پاسخ به پرسشی درباره پویش «۲ درجه کمتر» گفت:« برای روندی که در کشور برقرار است باید از مردم عزیز کشور عذرخواهی کنیم. ما در وضعیتی قرار گرفتیم که مجبوریم امسال مقداری مردم مراعات کنند؛ ان‌شاءالله سال بعد تلاش خواهیم کرد این اتفاقات رخ ندهد. همانگونه که گفتم برای مشکلات یا راه پیدا می‌کنیم یا راه می‌سازیم. نمی‌گذاریم مردم کشور مشکل داشته باشند.»

   به این ترتیب، سیاستمداری که از بخت نامساعد، ماه عسل مدیریتش با ترور شهید اسماعیل هنیه آغاز شد و با شهادت رهبران و فرماندهان ارشد حزب الله و نیز برخی از مستشاران بلندپایه ایران در لبنان و سوریه ادامه یافت، در صحنه‌ی مدیریت اجرایی کشور، به چنان نابسامانی‌هایی گرفتار شد که تشخیص داد بابت  تنگناها و مشکلات پیش آمده در زندگی شهروندان، باید از مردم عذرخواهی کند. هرچند رئیس جمهور، پیش از این هم یکبار به خاطر سخن سوءتفاهم‌برانگیزی که درباره‌ شهید سلیمانی گفت عذرخواهی کرده بود، اما این بار مستقیما و صراحتا خطاب به مردمی که از مشکلات ناشی از ناترازی های برق و گاز به زحمت افتادند عذرخواهی کرد. او البته تلویحا وعده داد که چنین مشکلاتی دیگر تکرار نخواهد شد.

   عذرخواهی سیاستمداران ارشد در ایران، رفتار بی‌سابقه‌ای نیست. یکی از قدیمی‌ترین مصادیق عذرخواهی در تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی ایران، سخنرانی امام خمینی(ره) در ششم تیر ماه ۱۳۵۹ در دیدار سرپرست وقت بنیاد شهید و خانواده‌های شهدای انقلاب است که در آن، از عدم بهبود و اصلاح امور در زمینه‏‌های گوناگون کشور به شدت گلایه و به دنبال آن، عذرخواهی می‌کنند.:«معذرت می‌‏خواهم که عُرضۀ این را ندارم که کار را درست کنم. من از حضرت مهدی ـ سلام‏اللّه‏ علیه ـ من از پیشگاه پیغمبر اکرم معذرت می‌‏خواهم. من از پیشگاه ملت ایران معذرت می‌‏خواهم.... ما نتوانستیم برای شما کاری انجام بدهیم. ما ضعیف هستیم.» هرچند برخی دیگر از صاحب‌منصبان کلیدی کشور در برخی موارد زبان به عذرخواهی گشودند اما تقریبا در کلام هیچ‌یک از مقامات ارشد نظام، عذرخواهی مفصلی در این ابعاد، هیچ‌گاه انجام نشد.

   عذرخواهی مقامات ارشد از مردم، وجهه‌ای دوسویه دارد. از سویی، کمترین اقدام در همدردی با شهروندانی است که به دلیل سیاست‌ها یا برنامه‌ها یا اقدامات یک دستگاه حاکمیتی متضرر شده یا به زحمت افتاده‌اند. اما از سوی دیگر، بالاترین حدّ مردم‌داری و عالی‌ترین شکل احترام به شهروندان به عنوان قاعده‌ی هرم قدرت در یک نظام سیاسی است. شک نیست که عذرخواهی، به‌خودی‌خود رافع مسئولیت‌ها یا تکالیف عینی برای حل مسائل و رفع مشکلات مردم نیست اما در وضعیت اضطرار، جایی که نهادهای حاکمیتی به‌رغم تلاش‌های فراوان ناکام می‌مانند، نماد فضیلت‌مندی دولت در حرمت نهادن به شأن مردم است.

   عذرخواهی اهل سیاست و قدرت از مردم، البته آداب و اَشکالی دارد که با رعایت آنها، ذهن جمعی توده‌ها چنان پوزش‌ها و اعتذارهایی را صادقانه ارزیابی می کنند. پژوهشگران حوزه‌ی اخلاق سیاسی، مؤلفه‌های یک عذرخواهی صادقانه و غیرتشریفاتی را برشمرده و بازگو کرده‌اند. تبیین جزئیات این موضوع، خارج از حوصله‌ی این نوشته است اما ذکر این مختصر ضرورت دارد که عذرخواهی سیاستمداران، تنها وقتی صادقانه و مؤثر و باورپذیر دانسته می‌شود که چهار عنصر در آن وجود داشته باشد:

- معین کردن خطاکار یا مقصّر

- معلوم کردن قربانی یا متضرر

- تبیین عمل خطا یا تقصیر

- و بالاخره مکانیزم جبران.

   سیاستمداران، که نوعا به ترفندهای زبانی آشنایی و اشراف دارند، در بسیاری از عذرخواهی‌هایشان به نحوی سخن می‌گویند که یک یا چند عنصر از این عناصر چهارگانه در کلام‌شان غائب است. همین موضوع است که گاه عذرخواهی سیاسی را نزد شهروندان به یک مانور تشریفاتی – تبلیغاتی تبدیل و از باورپذیری دور می‌کند.

   رفتار دیروز مسعود پزشکیان در عذرخواهی از مردم به‌خاطر مشکلات حاصل از ناترازی انرژی، عناصر یک عذرخواهی صادقانه را داشت و از سیاسی‌کاری و «مانور تواضع» دور بود. او بی‌آنکه، گناه این ناترازی‌ها را به گردن دولت‌های سابق بیندازد یا از قبول مسئولیت این مشکلات شانه خالی کند، بدون شرط‌گذاری و اما و اگر، از مردم عذرخواهی کرد و وعده‌ی عدم تکرار داد. اگرچه صراحت و صلابت سخن او در عذرخواهی، با اعتذاری که از بنیانگذار جمهوری اسلامی نقل شد قابل مقایسه نیست اما عناصر یک پوزش و عذرخواهی صادقانه را کمابیش دارد و می‌تواند برای مردم باورپذیر باشد.

   فرهنگ سیاسی ایران، باید بیش از اینها با «عذرخواهی سیاسیون» عجین باشد. می‌توان یکی از شاخص‌های مهم در پیشرو بودن یک فرهنگ سیاسی را ضریب حضور این دست عذرخواهی‌ها دانست. هرچه سیاستمداران در اعلام عذرخواهی از مردم، آماده‌تر و بی‌آلایش‌تر باشند فرهنگ سیاسی آن جامعه هم پویاتر و مدنی‌تر و البته مردم‌مدارتر خواهد بود.

با اینهمه به‌نظر می‌رسد جامعه‌ی ایران منتظر است که به تعبیر برخی پژوهشگران، پدیده‌ی «عذرخواهی سیاسی» هرچه زودتر به «سیاست عذرخواهی» ارتقا پیدا کند. درحالیکه عذرخواهی سیاسی، رفتاری مصداقی و موقتی است، «سیاست عذرخواهی»، نوعی از رفتار و فرهنگ سیاسی است که معتقد است نظام‌های حکمرانی، همواره و به‌شکل بنیادین، در خدمت به مردم و رفع مشکلات‌شان ناتوان و ناکام‌اند و هیچ‌گاه خدمت‌رسانی به شهروندان به حدّ کمال نمی‌رسد.

به این اعتبار، مردم‌داری صادقانه، اقتضا می‌کند که نظام‌های حکمرانی، عذرخواهی از مردم را به سیاست دائمی خود تبدیل کنند و حاکمیت را «بدهکار دائمی» به مردم فرض نمایند. تأمین حداکثری رضایتمندی مردم، منوط به پیاده‌شدن و اجرای «سیاست عذرخواهی» است. باید امید داشت عذرخواهی دیروز پزشکیان، در کشاکش منازعات حزبی و سیاسی‌کاری‌های قدرت‌طلبانه، صرفا یک «عذرخواهی سیاسی» تلقی نشود و «اعتراف به ناتوانی» به‌شمار نیاید بلکه گامی در مسیر تحقق «سیاست عذرخواهی» به عنوان ضامن پویایی فرهنگ سیاسی تفسیر شود.