پالایشگاه‌های سفید، یک پای صادرات ایران

نورنیوز- گروه اقتصادی: کارخانه‌های تولید لبنیات را می‌توان پالایشگاه‌هایی دانست که شیرخام را به محصولات متنوعی مانند کره، ماست، دوغ، پنیر و ... تبدیل می‌کنند. از این رو لقب پالایشگاه‌های سفید برای کارخانه‌های لبنیاتی مناسب و موجه است. 
صنعت لبنیات یک نمونه موفق از توسعه صنعتی برپایه محصولات کشاورزی و دامداری است که در کنار صنعت صنعت دام و طیور؛ در حفظ پایداری امنیت غذایی ایران نقش بسیار مهمی ایفا کرده است. این صنعت در ایران با بیش از 200 کارخانه بزرگ تولیدی و صدها نشان تجاری مشغول به فعالیت است و بیش از 120 هزار نفر به صورت مستقیم و 450 هزار نفر به صورت غیرمستقیم در آن اشتغال دارند. 
همچنین تولید مازاد برتقاضای شیرخام در کشور بستری را ایجاد کرد تا بتوان بازار محصولات نهایی لبنیات را در شرایط رقابتی قرار داد. البته به دلیل تنوع بالا و ناهمگن بودن محصولات و همچنین به صرفه نبودن توزیع محصولات در بازارهای دور از مکان کارخانه‌ها، شرایط رقابت به طورکامل در این صنعت برقرار نمی‌شود و نوعی از انحصار نیز در بازار لبنیات قابل مشاهده است.
با این تفاصیل، محصولات لبنیاتی ایران، جز در چندکالا که در ذیل کالاهای اساسی طبقه‌بندی می‌شوند؛ به صورت دستوری قیمت‌گذاری نمی‌شوند اما اصناف و مراجع دولتی درجه‌ای از نظارت را بر فرآیند قیمت‌گذاری محصولات حفظ کرده‌اند. از طرفی دولت در راستای حمایت از دامداری‌ها و حفظ پایداری در تولید شیرخام، هرساله حداقل قیمت خرید شیر را به صورت دستوری تعیین می‌کند اما به دلیل عرضه بالاتر از تقاضا و نیز فسادپذیری بالای شیر که نگهداری آن را ناممکن می‌کند، بخشی از شیر مورد نیاز لبنیاتی‌ها با قیمت پایین‌تر از نرخ‌های دستوری خریداری می‌شود. 
کف قیمت خرید شیرخام در سال 1403، توسط وزارت جهاد کشاورزی 18 هزار تومان تعیین شده که به نسبت سال گذشته بیش از 16 درصد افزایش یافته است. البته قیمت جدید همچنان از طرف ستاد تنظیم بازار تایید و ابلاغ نشده است و کارخانه‌ها همچنان شیر را به قیمت قبلی از دامداری‌ها خریداری می‌کنند.
دیگر هزینه‌های سربار تولید صنعتی لبنیات، شامل خرید ظروف بسته‌بندی و دستگاه‌ها و تجهیزات تولید است که عموما از خارج از ایران تامین می‌شوند. این بخش از هزینه‌ها رابطه مستقیمی با قیمت‌های جهانی و افزایش نرخ ارز دارد و به همین دلیل، طی سال‌های گذشته افزایش شدید قیمت ارز باعث افزایش قیمت تمام شده محصولات کارخانه‌ای شده است. همچنین این موضوع باعث شد بسیاری از تولیدکنندگان کوچک و غیرصنعتی بتوانند از طریق خرید ارزان‌تر شیر و حذف هزینه بسته‌بندی، به نسبت تولیدات کارخانه‌ای مزیت قیمتی ایجادکنند و هرساله بخش بیشتری از بازار ایران را پوشش دهند.
به گفته مدیران صنعت لبنیات کشور، تحریم‌های تجاری و افزایش بسیار زیاد نرخ ارز در سال‌های گذشته باعث کاهش توان نوسازی و دسترسی محدود کارخانه‌ها به‌ دستگاه‌های تولیدی روز دنیا شد و تاحدودی تکنولوژی تولید در ایران را عقب راند که بخشی از این چالش‌ها با اتکا به توان داخلی و برخورداری از دانش بومی مرتفع شده است.  توسعه صنایع لبنیات ایران باعث شد که از اواخر دهه 1390 به یکی از بزرگترین صادرکنندگان لبنیات در آسیا و جهان تبدیل شویم؛ به طوری که در سه ماهه ابتدایی سال 2024 درجایگاه ششمین صادرکننده کره و پنجمین صادرکننده شیرخشک دنیا قرار گرفته‌ایم.
 مطابق با آمار منتشر شده از طرف انجمن صنایع و فرآورده‌های لبنی ایران، در سه ماهه نخست سال 2024 بیش از 5 هزار و 500 تن کره از ایران صادرات شده که در مقایسه با سه ماهه 2023  حدود 20 درصد افزایش یافته است. در این مدت میزان صادرات انواع شیر خشک ایران تا 30 درصد کاهش یافته و به 23 هزار تن رسیده است. درنمودار زیر روند تغییرات ارزش دلاری صادرات گمرکی محصولات لبنی ایران قابل مشاهده است.

 نمودار بالا نشان می‌دهد که ارزش صادرات محصولات لبنی از سال 1395 تا سال 1398 بین 600 تا 800 میلیون دلار بوده و وزن صادرات نیز در محدوده 350 تا 450 هزار تن قرار گفته است. اما در سال 1399 تا 1400 که تجارت با مشکلات ناشی از همه گیری کرونا رو به رو شد، ارزش صادرات محصولات لبنی به شدت افت کرد است. این روند در سال 1401 و همزمان با افزایش قیمت جهانی محصولات، تغییر کرده و ارزش صادرات ایران به سطوح قبل از بیماری کرونا رسیده است.
آمار سه ماهه 1403 نیز نشان می‌دهد که ارزش صادرات محصولات لبنی به حدود 213 میلیون دلار رسیده که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل حدود 7 رصد افزایش یافته است. این آمار در کنار رشد قیمت‌های داخلی باعث شد، با وجود کاهش یک درصدی حجم فروش؛ ارزش فروش محصولات شرکت‌های لبنیاتی فعال در بورس در بهار 1403 بیش از 19 درصد افزایش بیابد. 
درحال حاضر حاشیه سود تولید برای شرکت‌های بورسی به حدود 4.4 درصد رسیده که به نسبت رقم 3 درصدی در سال 1399 افزایش قابل قبولی را نشان می‌دهد. درجدول زیر تغییرات فروش و سود برخی از شرکت های تولید کننده لبنیات که اطلاعات مالی سال 1402 آنها به انتشار عمومی رسید، قابل مشاهده است.

جدول بالا نشان می‌دهد که سودسازی در شرکت‌های لبنیاتی متغیر بوده و بسته به چالش‌ها و محدوده‌های جغرافیایی که درآن فعالیت می‌کنند و توانمندی شرکت‌ها در کسب سهم بیشتری از بازاررقابتی کالاها، کاهش یا افزایش یافته است. همچنین آمار نشان می‌دهد که شرکت‌ها در سال 1402 مقدار کل تولید و فروش خود را افزایش داده‌اند.

درحال حاضر شرکت‌های لبنیاتی ایران محصولات خود را به 25 کشور دنیا صادرات می‌کنند که با توجه به ظرفیت بالای تولید در ایران، بسته به توسعه ترانزیتی و زیرساخت‌های حمل و نقل، این تعداد می‌تواند در سال‌های آینده افزایش یابد.