نورنیوز- گروه اقتصادی: «پرهیز از خام فروشی» و «افزایش ارزش افزوده کالاهای صادراتی» از جمله راهبردهای مهمی است که میتواند منجر به افزایش پایداری و تابآوری اقتصاد داخلی و بهبود جایگاه ایران در تجارت جهانی شود.
در همین راستا، طی ۵۰ سال گذشته اقداماتی درجهت صنعتی شدن تولید و کاهش خام فروشی در صادرات به انجام رسیده است. طی این مدت، سیاستگذاران همواره تلاش کردهاند، اقتصاد ایران به سمت تکمیل حلقههای بالایی زنجیره تولید حرکت کند و سهم کالاهای نهایی (با ارزش افزوده بالاتر) از صادرات کشور افزایش یابد. اقداماتی که در نهایت نتایج چندان مطلوبی را به همراه نداشته و به نظر میرسد نتوانستهایم به اهداف مشخص شده دست یابیم.
بررسیهای گروه اقتصادی نورنیوز نشان داد، طی سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۳ سهم محصولات پایه و کالاهای ابتدای زنجیره تولید از کل صادرات گمرکی ایران افزایش و سهم گروههای مهمی مانند ماشین آلات صنعتی، پوشاک، محصولات خوراکی و وسایل نقلیه از ارزش صادراتی کشور کاهش یافته است. همچنین کیفیت صادرات ایران در سال ۱۴۰۰ و ۱۴۰۳ به نسبت سال ۱۳۸۰ افزایش یافته است؛ اما در مقایسه با سال ۱۳۹۰ در شرایط نامطلوبتری قرار دارد.
کیفیت صادرات ایران در بلندمدت بهبود یافته است
بررسیها نشان داد، نسبت ارزش به وزن صادرات گمرکی ایران از ۰.۲۶ واحد در سال ۱۳۸۰ به ۰.۵ واحد در سال ۱۳۹۰ افزایش یافته است. اما این نسبت در سال ۱۴۰۰ به ۰.۳۹ واحد کاهش یافته و در سه ماهه اول ۱۴۰۳ نیز در محدوده ۰.۳۶واحد قرار گرفته است.
این آمار نشان می دهد، هرکیلوگرم از محصولات صادراتی ایران در سال ۱۳۹۰ به نسبت سال ۱۳۸۰ گرانتر بوده و برای هر کیلوگرم محصولی که در سال ۱۳۹۰ صادرات کردهایم، ارز بیشتری به دست آوردهایم. اما این روند در سال ۱۴۰۰ معکوس شده است و در این سال به ازای هرکیلو صادرات محصولات ایرانی ارز کمتری به دست آمده است. این موضوع در سه ماهه ۱۴۰۳ نیز ادامه داشته و هرکیلو صادرات ایران به نسبت سال ۱۳۹۰ و ۱۴۰۰ ارزش کمتری داشته است. با این حال ارزش هرکیلو صادرات ایران در سال جاری به نسبت سال ۱۳۸۰ بیشتر بوده که نشان دهنده بهبود نسبی کیفیت صادرات در بلندمدت است.
معدنیها؛ پرچمدار کاروان صادراتی ایران در بازارهای جهانی
بررسی آمار تفکیک شده صادرات گمرکی براساس رتبه بندی استاندارد HS ، نشان میدهد که طی ۲۳ سال گذشته ۵ گروه کالایی شامل: « محصولات معدنی(قسمت ۵)»، «محصولات صنایع شیمیایی یا صنایع وابسته به آن(قسمت ۶)»، « محصولات نباتی(قسمت۲)»، « فلزات معمولی و مصنوعات آنها(قسمت ۱۵)» و « مواد پلاستیکی و اشیای ساخته شده از این مواد(قسمت۷)» بیشترین سهم از کل ارزش صادرات گمرکی ایران را به خود اختصاص دادهاند.
نمودار زیر روند تغییرات سهم قسمتهای بیست و یک گانه کالایی، براساس طبقه بندی استاندارد HS ، از کل ارزش دلاری صادرات گمرکی ایران را به نمایش گذاشته است.
براساس آمار، سهم قسمت۱۱« مواد نساجی و مصنوعات از این مواد » از کل ارزش صادرات ایران در سال ۱۳۸۰ بالاتر از ۲۰ درصد بوده و این گروه در بین ۵ گروه برتر صادراتی قرار داشت، اما در سال ۱۳۹۰ و بعد از آن سهم قسمت ۱۱ به شدت کاهش یافته و به زیر ۲ درصد میرسد. درعوض قسمت ۷ سهم خود را از مجموع ارزش صادرات ایران افزایش داده و به جمع ۵ گروه برتر صادراتی میپیوندد.
مطابق با نمودار بالا، طی ۲۳ سال گذشته سهم قسمت ۵ « محصولات معدنی» از کل ارزش صادرات گمرکی ایران درحال افزایش بوده و این گروه کالایی همواره بالاترین سهم از صادرات ایران را به خود اختصاص داده است.
پس از آن، قسمت ۱۵ « فلزات معمولی و مصنوعات آنها» بالاترین سهم از ارزش صادرات را داشته است. این گروه کالایی از سال ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۰ سهم خود از کل ارزش صادرات را به بالای ۲۰ درصد افزایش داده است اما از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ یک روند کاهشی را طی کرده است.
قسمت ۶ «محصولات صنایع شیمیایی یا صنایع وابسته به آن» سومین گروه کالایی است که بیشترین ارزش از کل صادرات گمرکی ایران را داشته است و در کنار قسمت۷ « مواد پلاستیکی و اشیای ساخته شده از این مواد» عمده محصولات پتروشیمی و فرآوردههای پالایشگاهی را شامل میشوند.
سهم کدام بخشها از صادرات ایران افزایش یافته است؟
جدول زیر تغییرات سهم گروههای کالایی از کل حجم و ارزش صادرات ایران را نشان میدهد. در این جدول سهم بخشهای ۲۱ گانه کالایی از صادرات ایران محاسبه و با سالهای ۱۴۰۰، ۱۳۹۰ و ۱۳۸۰ مقایسه شده است.

براساس محاسبات صورت گرفته در جدول بالا، سهم حجم و ارزش قسمت های ۱، ۵، ۱۳ و ۱۷ از کل صادرات گمرکی سه ماهه ۱۴۰۳ درمقایسه با سال ۱۴۰۰ افزایش یافته است.
همچنین قسمتهای ۱، ۹، ۱۰، ۱۵ و ۲۰ سهم خود از حجم و ارزش صادرات را در مقایسه با سال ۱۳۹۰ افزایش داده اند.
قسمت های ۱، ۵، ۶ و ۱۳ گروههای کالایی هستند که سهم حجمی و ارزشی آنها از کل صادرات ۱۴۰۳ به نسبت سال ۱۳۸۰ افزایش یافته است.
درمقابل مشاهده می شود که قسمتهای ۲، ۳، ۱۱، ۱۲ و ۱۶ سهم کمتری از صادرات گمرکی ایران در مقایسه با سالهای گذشته به ثبت رسانده اند.
نورنیوز