چرخ این صنعت لنگ می‌زند

نورنیوز – گروه اجتماعی: صنعت گردشگری یکی از مؤلفه‌های مهمی است که اقتصاد هر کشوری با نگاهی ویژه، سعی در بهره‌برداری حداکثری از آن دارد. بسیاری از کشورها تلاش می کنند هر سال سهم گردشگری دراقتصاد کشورشان را افزایش بدهند. این افزایش در برخی از کشورها به حدی است که بودجه عمومی کشور علاوه بر مالیات بر اساس درآمد حاصل از توریسم تعیین می شود. شورای جهانی سفر و گردشگری در جدیدترین گزارش خود اعلام  کرد در سال ۲۰۲۳ ارزش صنعت گردشگری  به ۹.۵ تریلیون دلار رسید. موسسه بین المللی (Statista) به عنوان یک پلتفرم جهانی داده و هوش تجاری که در حوزه های گوناگون «داده های اقتصاد و آینده» فعالیت می کند، در گزارشی با بررسی وضعیت کشورها در حوزه گردشگری طی سال های 2019 تا پایان 2023 اعلام کرد ایالات متحده با کسب ۱۶۴ میلیارد یورو صدرنشین است. پس از آن، اسپانیا با درآمد ۸۶ میلیارد یورو، انگلستان با ۶۹ میلیارد یورو، فرانسه با ۶۴ میلیارد یورو و ایتالیا با ۵۲ میلیارد یورو 5 کشور برتر در زمینه کسب درآمد حاصل از گردشگری هستند.  پس از آنها فرانسه، امارات متحده عربی، ترکیه، استرالیا و کانادا در زمینه جذب توریسم و بیشترین درآمد در جایگاه های برتر قرار دارند. دو کشور اروپایی در سال گذشته میلادی جایگاه مهمترین مقصد گردشگران خارجی را به خود اختصاص دادند. فرانسه با جذب ۱۰۰ میلیون گردشگر خارجی پربازدیدترین کشور جهان باقی ماند و اسپانیا هم با جذب ۸۵ میلیون گردشگر رتبه دوم را به خود اختصاص داد.

 جایگاه ایران در گردشگری

 در برنامه هفتم توسعه، جذب سالانه 15 میلیون گردشگر برنامه‌ریزی شده است؛ این آمار اگرچه در مقایسه با کشورهای همسایه مثل ترکیه که هدف‌گذاری 60 میلیون نفری در این زمینه دارد، اندک است، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد زیرساخت‌های کافی در کشور برای جذب همین تعداد گردشگر نیز وجود ندارد. بر اساس سند چشم انداز 20 ساله گردشگری، ایران باید 20 میلیون گردشگر خارجی تا سال 1404 هجری شمسی و 2025 میلادی داشته باشد و سهم ایران از درآمد گردشگری جهانی، از 7 صدم درصد در سال 83 به 2 درصد در سال 1404 برسد. این سند در حالی پیش روی ما قرار دارد که معاون گردشگری وزارت گردشگری، تعداد گردشگران ورودی در سال ۱۴۰۲ را 6 میلیون و ۳۸۲هزار و ۷۵۵ نفر اعلام کرد. کشور ما در حالی تنها به یک سوم اهداف مورد نظر در گردشگری دست پیدا کرده است که بر اساس گزارش مجمع جهانی اقتصاد، ایران جزو 10 کشور برتر در حوزه ظرفیت‎های گردشگری است.  ایران با وجود ظرفیت‌های تاریخی، طبیعی و فرهنگی، سهمی کمتر از یک درصد از درآمدهای گردشگری را دارد. نتایج یک پژوهش در حوزه گردشگری نشان می‌دهد، ایران در شاخص توسعه گردشگری و سفر در میان ۱۱۹ کشور جهان در جایگاه ۷۳ قرار دارد. بر اساس نتایج بررسی تطبیقی ـ تحلیلی شاخص‌های گردشگری ایران با کشورهای منتخب جهان که از سوی  معاونت امور کمیسیون‌های تخصصی اتاق ایران منتشر شد ایران در شاخص توسعه گردشگری و سفر، (سال ۲۰۲۳) با کسب امتیاز ۳.۷۲ در جایگاه ۷۳ در بین ۱۱۹کشور جهان قرار دارد که نشان‌دهنده نامناسب بودن این جایگاه در مقایسه با کشورهایی مانند امارات متحده عربی با رتبه ۱۸ و ترکیه با رتبه ۲۹ است. این موضوع در مورد جایگاه ایران در بین کشورهای خاورمیانه و شمال افریقا نیز حاکم است و ایران در بین ۱۴ کشور در رتبه نهم قرار گرفته است. بر اساس نتایج این بررسی، ایران در شاخص جهانی سفر مسلمانان که وضعیت گردشگری حلال در جهان را بررسی می‌کند، در سال ۲۰۲۳ در بین ۲۰ کشور اول جهان در رتبه ششم پس از کشور ترکیه و قطر قرار داشته است. کشورهای مالزی و اندونزی نیز چند سالی است که جایگاه خود را در این فهرست حفظ کرده و به صورت مشترک در رتبه اول قرار گرفته‌اند.

بر اساس نتایج این پژوهش، هر چند شمار گردشگران ورودی بین‌المللی در ایران طی سال‌های گذشته افزایش یافته است و از ۲.۹۴ میلیون نفر در سال ۲۰۱۰ به حدود 6 میلیون نفر در سال ۲۰۲۳ رسیده است، اما این رقم در مقایسه با کل گردشگران بین‌المللی جهانی و حتی با کشور امارات متحده عربی با ۲۸ میلیون نفر گردشگر در سال ۲۰۲۳ بسیار اندک است. بر اساس گزارش سازمان جهانی گردشگری در سال ۲۰۲۲، در حالی که درآمدهای حاصل از گردشگری در ایران حدود ۳.۷ میلیارد دلار بوده است، این رقم در امارات متحده عربی بیش از ۲۱ میلیارد دلار بوده است .

 چرا با کاهش گردشگری مواجه‌ایم

 هرچند آمار مربوط به افزایش ورود گردشگران خارجی در سال 2023 به کشور، امیدهایی را برای رونق این صنعت ایجاد کرده اما با نگاهی به ورودی‌های این گردشگران به کشور می‌توان دریافت که این آمار و ارقام شاید چندان هم چشمگیر نباشد. آمارها نشان می دهند کشور عراق در صدر ورودی گردشگران به ایران قرار دارد و بیش از نیمی از این تعداد گردشگران را به خود اختصاص داده که با توجه به اشتراکات فرهنگ شیعی دو کشور، این تعداد عمدتا برای گردشگری مذهبی وارد می‌شوند و سایر ظرفیت‌های گردشگری در کشور به نوعی مغفول می‌ماند. به عبارتی دیگر از همین میزان ورودی هم استفاده بهینه نمی‌شود. در نقطه مقابل تعداد گردشگران خروجی از ایران است. آمار نشان می‌دهد فقط ۱۳ درصد از کل گردشگران خروجی از ایران، کشور عراق را انتخاب می‌کنند و ترجیح ایرانیان برای گردشگری خارجی در جایگاه نخست، کشور ترکیه (۶۳درصد) است.

با اینکه ایران در رده دهم کشورهایی است که بیشترین جاذبه گردشگری در دنیا را دارند اما در جدول میزان علاقمندی گردشگران خارجی برای سفر به این کشور در وضعیت خوبی قرار ندارد. همچنین بسیاری از گردشگران عراقی که به ایران سفر می کنند بیشتر برای زیارت و یا خرید و درمان به ایران می آیند و کمتر سراغ بازدید از مراکز دیدنی و گردشگری و تاریخی ایران می روند. مرتضی افقه ، اقتصاددان، مرداد ماه سال گذشته بااشاره به صادرات بالای گردشگر از ایران به کشورهای مختلف گفت قشر زیادی از جوانان ما به کشور‌هایی از جمله امارات و ترکیه سفر می‌کنند و حتی کشور‌های آسیای میانه نیز به مقاصد گردشگران ایرانی تبدیل شده اند. به عبارت دقیق‌تر ما در حال اجرای «گردشگری منفی» هستیم و توجه نمی‌کنیم که هم چرخش گردشگران داخلی در کشور مهم است و هم حضور گردشگران خارجی. در حال حاضر یکی از منابع مالی اصلی در بسیاری از کشور‌ها (حتی کشور‌های آفریقایی)، گردشگری است. درآمد گردشگری تنها یک شهر، در برخی کشور‌ها با کل درآمد‌های نفتی ما برابری می‌کند. این در حالیست که کشور ما می‌تواند یکی از قطب‌های گردشگری جهان باشد.

استفاده از گردشگری برای کاهش فقر، کاهش نابرابری و ایجاد اشتغال، یکی از عواملی است که در بسیاری از کشور‌های فقیر از آن استفاده می‌کنند. بسیاری از جاذبه‌های گردشگری ما در نقاطی از کشور قرار دارند که افراد فقیرند؛ بنابراین اگر در این مناطق سرمایه گذاری‌های درستی انجام شود و جذب گردشگران داخلی و خارجی را شاهد باشیم، می‌توانیم انتظار کاهش فقر را داشته باشیم.

سید محمد بهشتی، نخستین رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نیز می‌گوید شرایط فعلی ناشی از این است که تلقی مدیران ارشد از گردشگری، صرفا اقتصادی است و به ابعاد دیگر گردشگری کمترین توجه را دارند. حتی در بعد اقتصادی نیز به صنعت گردشگری به عنوان یک فرایند زودبازده نگاه می‌شود نه اقتصادی که بتوان اساس توسعه را بر مبنای آن پیش برد.  افراد تصمیم گیرنده در کشور باید دیدگاه خود نسبت به گردشگری را اصلاح کنند و متوجه باشند که گردشگری یک رکن اساسی در توسعه اقتصادی کشور است. گردشگری در شرایط مطلوب، به همکاری حداقل هفتاد نهاد در کشور نیاز دارد. وزارت بهداشت و درمان، راه و شهرسازی و بسیاری دیگر از نهاد‌ها باید با یکدیگر همکاری کنند تا سطح گردشگری کشور را ارتقاء دهیم.