شهرهای کوچک خوشبختی

نورنیوز – گروه اجتماعی: وقتی صحبت از کیفیت زندگی می‌شود هرکس به فراخور انتظارات و مطالبات خود، چشم اندازی را ترسیم می‌کند که بر اساس آن می‌تواند نسبت به کیفیت زندگی خود اظهار نظر کند. عواملی که در کیفیت زندگی نقش دارند با توجه به ترجیحات شخصی متفاوت است اما اغلب شامل امنیت مالی، رضایت شغلی، زندگی خانوادگی، ارتباطات اجتماعی، سلامت و ایمنی است. البته برخی کیفیت زندگی را بیشتر با جنبه‌های مالی و اقتصادی می‌سنجند و بر این اساس رفاه مالی را عامل مهمی در افزایش کیفیت زندگی می‌دانند.

گرچه بهره‌مندی از ثروت مالی اغلب به معنای دسترسی به رفاه بیشتر و در نتیجه رهایی از اضطراب و تنش است اما لزوما عاملی تعیین کننده در افزایش کیفیت زندگی نیست. برای مثال فردی را در نظر بگیرید که ساعات زیادی از روز را صرف کاری پردرآمد می‌کند و به لحاظ مالی نیز هیچ مشکلی ندارد و در رفاه کامل است اما خستگی مفرط او به دلیل کار زیاد، مجالی برای لذت از داشته‌هایش باقی نمی‌گذارد. او در واقع کیفیت زندگی خود را قربانی تمکن مالی کرده که در ابعاد دیگر زندگی او نظیر ارتباطات خانوادگی نیز تأثیر گذار است.   

از طرف دیگر در نظر بگیرید که  همین فرد ثروتی را به اندازه کافی اندوخته و حتی نیاز به کار کردن بیشتر نیز ندارد اما در محیطی زندگی می‌کند که دارای امنیت نیست و هر لحظه ممکن است به دلیل برخورداری از همین ثروت زیاد مورد حمله و آسیب از سوی بزهکاران قرار گیرد. پس ملاحظه می‌شود که کیفیت زندگی تنها یک شاخص فردی نیست و ابعاد مختلف زندگی اجتماعی را دربرمی‌گیرد.

همانطور که اشاره شد انباشت ثروت لزوما دلیلی بر افزایش کیفیت زندگی نیست به همین دلیل است که حتی در کشورهای توسعه‌یافته که رفاه اقتصادی تا حد زیادی فراهم شده است، مردم لزوما احساس نمی‌کنند کیفیت زندگی بالایی دارند. البته تا پیش از سال 2005 میلادی رشد اقتصادی مهم ترین عامل در تعریف کیفیت زندگی محسوب می‌شد اما در این سال  واحد اطلاعات اکونومیست (EIU) شاخص جدیدی برای رتبه بندی کشورها در رابطه با کیفیت زندگی ارائه کرد که دربردارنده هردو بعد اقتصادی و اجتماعی بود. این معیار جدی را «شاخص کیفیت زندگی»  (QLI) نام گذاری کردند.  کیفیت زندگی در واقع رفاه و رضایت ساکنان یک شهر را در بر می‌گیرد که انعکاس دهنده عوامل مختلف اجتماعی و اقتصادی است.  

شاخص جدید دارای 9 عامل مهم است که وجود هریک نقش کلیدی در افزایش کیفیت زندگی دارد. تعالی مادی، سلامتی، ثبات سیاسی و امنیت، زندگی خانوادگی، زندگی اجتماعی، اقلیم و جغرافیا، امنیت شغلی،  آزادی سیاسی و برابری جنسیتی عوامل تعیین کننده در شاخص کیفیت زندگی به شمار می‌روند.

هر ساله کشورهای جهان بر اساس این شاخص مورد ارزیابی قرار می‌گیرند و رتبه بندی می‌شوند که این رتبه‌بندی البته از سوی سازمان‌های مختلف انجام می‌شود. از جمله این سازمان‌ها، پایگاه  جمع‌سپاری جهانی نامبئو   (Numbeo) و موسسه آکسفورد اکونومیکس(Oxford Economics ) هستند.

زیست عادلانه تر، کیفیت زندگی بالاتر

به تازگی رتبه‌بندی جدیدی از سوی آکسفورد اکونومیکس انجام شده که در آن هزار شهر جهان از 163 کشور به لحاظ شاخص کیفیت زندگی مورد ارزیابی قرار گرفته و رتبه‌بندی شده‌اند. 

 در گزارش آکسفورد که در 7 ژوئن 2024 منتشر شده، اقتصاد، سرمایه انسانی، کیفیت زندگی، محیط زیست و حکمرانی 5 عامل اصلی در رتبه بندی شهرها بوده‌اند. در این گزارش تأکید شده که ارزیابی نقاط قوت و اهمیت نسبی شهرها در سراسر جهان برای کسب و کارها، دانشگاهیان و سیاستگذاران به طور یکسان ارزشمند است تا بتوانند تصمیمات آگاهانه بگیرند و چنین مقایسه‌هایی باید گزینه‌هایی بیش از عملکرد اقتصادی را در نظر بگیرند.  

نمرات کلی بر اساس 27 شاخص در 5 دسته محاسبه شده است. با تجزیه و تحلیل عمیق این 5 بعد، شاخص کیفیت زندگی در شهرهای جهان بینش بی نظیری از ماهیت چند وجهی محیط های شهری در سراسر جهان ارائه می‌کند.

ارزیابی معیارهای کیفیت زندگی در این شاخص بر اهمیت سیاست‌های شهری تأکید می‌کند که این سیاست‌ها نه تنها رونق اقتصادی را در اولویت قرار می‌دهند، بلکه سلامت، برابری و نشاط فرهنگی را نیز مد نظر دارند و افزایش رفاه کلی ساکنان را هدف قرار داده‌اند.

بر این اساس در صدر جدول رتبه‌بندی کیفیت زندگی، شهرهایی دیده می‌شوند که ساکنان آنها نابرابری کمتری را تجربه می‌کنند و عدالت اجتماعی در آنها جایگاه بالاتری دارد. همچنین ساکنان شهرهای دارای بالاترین کیفیت زندگی، بیشتر عمر می‌کنند و به امکانات بهداشتی و درمانی دسترسی بیشتری دارند. دسترسی این شهروندان همچنین به امکانات تفریحی و فرهنگی فراهم است.

 جالب است بدانید که شهرهای دارای بالاترین کیفیت زندگی لزوما کلانشهرها و یا شهرهای دارای اقتصاد برتر نیستند. در صدر این رتبه بندی شهر  گرنوبل در فرانسه قرار دارد که مهم‌ترین دلیل امتیاز بالای آن، وجود مکان‌های تفریحی و فرهنگی به ازای هر شهروند و برابری درآمد است.  

 کانبرا در استرالیا حائز رتبه دوم این رده‌بندی است و جایگاه‌های سوم تا دهم به ترتیب در اختیار برن در سوئیس، برگن در نروژ، بازل در سوئیس، لوکزامبورگ در لوکزامبورگ، ریکیاویک در ایسلند، زوریخ در سوییس، جنت در بلژیک و نانت در فرانسه است. تمامی این شهرها در یک ویژگی مشترک هستند و آن درآمد نسبتا بالا، امید به زندگی طولانی و دارا بودن اماکن تفریحی و فرهنگی گسترده است. دیگر شهرهای اروپا نیز در این رتبه بندی در جایگاه مناسبی قرار دارند که حاکی از بالا بودن شاخص زندگی در آنها براساس درآمد خانوارها، برابری، هزینه مسکن، خدمات رفاهی و تفریحی و همچنین سرعت اینترنت است.

از آنجا که افزایش هزینه مسکن اثر مخرب بر روی کیفیت زندگی شهروندان یک شهر دارد، مسلم است که در شهر‌های برتر به لحاظ کیفیت زندگی مشکل چندانی برای هزینه تأمین مسکن وجود ندارد و این نکته حائز اهمیتی برای سیاستمداران و سیاست گذارانی است که دغدغه بهبود حکمرانی را در سر دارند.

شهری که دوست می‌داریم

در رتبه بندی شاخص کیفیت زندگی آکسفورد، نام 5 شهر ایران در میان هزار شهر رتبه‌بندی شده جهان دیده می‌شود. این شهرها به ترتیب رتبه‌بندی، رشت، شیراز، تهران، مشهد و زاهدان هستند. رشت در این رتبه‌بندی در جایگاه 738 قرار دارد و پس از آن  شیراز است که در رتبه 744 قرار گرفته و یک پله بالاتر از تهران است. جایگاه تهران در این فهرست 745 است و مشهد و زاهدان به ترتیب در جایگاه‌های 749 و 752 قرار دارند. 

در این رتبه‌بندی برای پایتخت ایران، نمراتی در شاخص‌های مختلف در نظر گرفته شده است. بر این اساس شاخص قدرت خرید 21.16  بسیار پایین، شاخص ایمنی 43.21  متوسط، شاخص مراقبت‌های بهداشتی 53.17   متوسط، شاخص آب و هوا 70.99 بالا، شاخص هزینه زندگی 29.31 بسیار کم، نسبت قیمت ملک به درآمد 37.88 بسیار بالا، شاخص زمان رفت و آمد ترافیک 51.81 بالا و شاخص آلودگی 80.40 بسیار بالا در نظر گرفته شده است و در مجموع امتیاز  54.68 به عنوان شاخص کیفیت زندگی به تهران داده شده که بسیار پایین است.

در داخل کشور نیز پژوهش‌هایی در رابطه با کیفیت زندگی در شهرها انجام شده که از آن جمله پژوهشی با عنوان «سنجش کیفیت زندگی شهری در کلانشهر تهران» است که توسط عباس احمد آخوندی و دیگران انجام شده و نتایج آن در نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی در تابستان 1393 منتشر شده است.

نتایج ســنجش کیفیت زندگی در نواحی شهر تهران در این پژوهش نشان می‌دهد کــه مهم‌تریــن عوامــل تاثیــر گــذار در زندگی شــهروندان تهرانــی را 19 عامــل تشــکیل می‌دهند که به ترتیب اهمیت عبارتنــد از   عملکرد نماینــدگان مردم و نهادهــای اداری، وضعیت آزادی اجتماعی، وضعیــت مســکن، وضعیت اقتصادی و اشــتغال، دسترســی بــه کاربری‌هــای تفریحــی و ورزشــی محلــه، وضعیــت تأسیســات شهری، وضعیت بهداشت و درمان، کیفیت زندگی خانوادگی، وضعیت امنیت، دسترســی به کاربریهای تجاری و فرهنگی،کیفیت شــبکه معابر، وضعیت حملونقــل عمومی، وضعیت پا کیزگی محیطزیست، وضعیت آموزش، وضعیت آلاینده‌های زیســت‌محیطی، کیفیــت خدمــات مبادلــه‌ای، وضعیت تعلق خاطر، هزینه مســکن  و وضعیت ایمنی.  همچنین نتایج این تحقیــق نشــان می‌دهــد که ممکن اســت نتایج اقدامــات مدیریت شــهری و ســایر ســازمان‌های مرتبط در زمینه خدمات عمومی منجر بــه افزایــش رضایتمنــدی نمی‌شود. بــه عنــوان مثــال نواحــی واقع در پهنه‌هــای جنوب شــرقی تهران با وجــود کمبود برخــی خدمات، از نظر ذهنی رضایمتندی مناســبی در برخی عوامل نشــان می‌دهند ولــی برخــی از نواحــی شــمالی تهــران علیرغــم مطلوبیــت داده‌های عینی، از نظر عوامل ذهنی، نمایان گر سطح پایینی از کیفیت زندگی هســتند.  

  به طور کلی، بر اساس نتایج سنجش کیفیــت زندگی و امتیاز عوامل اســتخراجی می‌توان گفت مهم‌ترین اقدامات آتی در زمینه ارتقاء زیست‌پذیری شهر باید در جهت بهبود حکمروایی شهری، بهبود وضعیت مسکن، بهبود وضعیت اشتغال و بهبود دسترسی به خدمات عمومی صورت گیرد.

با توجه به این که از عمر ارائه شاخص کیفیت زندگی مبتنی بر ابعاد اقتصادی و اجتماعی چندان نمی‌گذرد، پژوهش‌هایی هم که در این زمینه انجام شده خصوصا در ایران آنقدر گسترده نیست اما به لحاظ فراگیری عوامل مهم آن، می‌توان انتظار داشت که در شهرهای مختلف جهان از الگویی کم و بیش یکسان تبعیت کند. با این همه توجه به الگوهای بومی می‌تواند در سنجش کیفیت زندگی در مناطق مختلف مورد توجه قرار گیرد. در همین رابطه لازم است تا دوباره توجه به این نکته جلب شود که کلانشهرهای پرجمعیت و ثروتمند دنیا جایی در بالای جدول رتبه بندی شاخص کیفیت زندگی ندارند. در عوض توجه به زیست عادی و بدون تنش شهروندان در محیطی دارای امکانات تفریحی و فرهنگی در کنار درآمدی که تأمین کننده نیازهای زندگی آنهاست می‌تواند تضمین کننده وجود شهرهایی باکیفیت برای زندگی باشد. این امر بیش از همه باید مورد توجه زمامدارانی باشد که دغدغه جلب رضایتمندی مردم را دارند همانگونه که در پژوهش مورد استفاده در این گزارش نیز عملکرد نماینــدگان مردم و نهادهــای اداری اولین عامل رضایتمندی مردم تهران دانسته شده است.