خزان زودهنگام عمر در سیستان و بلوچستان

نورنیوز – گروه اجتماعی: همه ما بارها با عبارت «امید به زندگی» برخورد داشته‌ایم که اولین تصوری که در ذهن ایجاد می‌کند این است که فرد یا گروه جمعیتی بر اساس آن، امید دارد چند سال عمر کند. با این تعریف ذهنی، سن امید به زندگی در واقع بیشتر عددی تقریبی و بر اساس تخیلات و احساسات در هر دوره از زندگی می‌تواند باشد. اما واقعیت این است که شاخص Life Expectancy که آن را خیلی اوقات به اشتباه "امید به زندگی" ترجمه می‌کنند در حقیقت همان متوسط طول عمر است که عددی واقعی به شمار می‌آید و بر اساس حدسیات محاسبه نمی‌شود بلکه مبنای آماری دارد.  

متوسط طول عمر یا میانگین عمر، شاخصی است که بر اساس آن معلوم می‌شود یک گروه جمعیتی یا افراد یک جامعه به ‌طور میانگین چند سال عمر می‌کنند. این شاخص به عوامل مختلفی بستگی دارد و در کشورهای مختلف متفاوت است و آن را از جمله معیارهای توسعه و یا عقب ماندگی کشورها محسوب می‌کنند.   

بر اساس آخرین برآوردهای بخش جمعیت سازمان ملل متحد در سال 2023، هنگ کنگ با 85.83 سال برای هردو جنسیت مردان و زنان، دارای بالاترین نرخ متوسط زندگی در میان کشورهای جهان بوده و پس از آن ماکائو با 85.51 و سپس ژاپن با 84.95 سال در رتبه های دوم و سوم قرار داشته‌اند. چاد و نیجریه نیز دارای کمترین میانگین زندگی در این جدول بوده‌اند که متوسط عمر در آنها به ترتیب با 53.68 و 53.87 سال اعلام شده است. ایران در این فهرست در رتبه هفتاد و یکم قرار دارد و متوسط زندگی در آن، 76.97 سال است.

 عددی که برای متوسط زندگی در ایران از سوی بخش جمعیت سازمان ملل متحد اعلام شده، با  میانگین عدد زندگی که از سوی سازمان ثبت احوال کشور و مرکز رصد جمعیت کشور در سال  1402 اعلام شده، تفاوت چندانی ندارد چنانکه این منابع داخلی، میانگین عمر را برای هر دو جنسیت 77.33 سال عنوان می‌کنند. البته متوسط عمر برای زنان در تمام کشورهای دنیا بالاتر از مردان است و در ایران نیز این میانگین برای زنان 78.54 سال و برای مردان 76.22 سال در سال 1402 اعلام شده است.

 سازمان ثبت احوال کشور همچنین بالاترین و پایین ترین میانگین زندگی را به تفکیک استان های کشور اعلام کرده که بر این اساس در سال 1402، گیلان با 71.3 سال دارای بیشترین و سیستان و بلوچستان با 50.7 سال دارای کمترین متوسط زندگی در کشور بوده‌اند.

میانگین عمر در سیستان و بلوچستان حتی کمتر از چاد به عنوان کشوری است که در قعر جدول میانگین زندگی قرار دارد و این مسأله‌ای است که نمی‌توان به راحتی از آن چشم پوشی کرد. البته متوسط عمر در سیستان و بلوچستان در سال های قبل کمتر نیز بوده است چنانکه از سال 1390 تا 1397 عددی بین 47 تا 48 سال بوده و در سال ۱۴۰۰ به ۵۰ سال رسیده است.  

علی رحمتی، مدیرکل ثبت احوال استان سیستان و بلوچستان چندی پیش اعلام کرد که جمعیت این استان به بیش از 3 میلیون و ۲۶۶ هزار نفر رسیده و این استان، بیشترین جمعیت روستایی کشور را به خود اختصاص داده است. به گفته او در سال 1402 در هر شبانه روز حدود ۲۳۱ و در هر ساعت حدود ۱۲ نوزاد در این استان متولد شده‌اند. با وجود تعداد موالید و افزایش جمعیت در سیستان و بلوچستان، پایین بودن میانگین عمر در آن می‌تواند چالشی جدی و زنگ خطری برای زیست در این استان به حساب آید. 

دلایل جوانمرگی در سیستان و بلوچستان

سبک زندگی، بهره مندی از خدمات بهداشتی و درمانی، استرس‌های فردی و اجتماعی، میزان شاد‌ی‌های مجاز و عمومی، سلامت محیط زیست و شرایط اقتصادی را از جمله عوامل موثر بر میانگین زندگی عنوان می‌کنند. بر این اساس می توان نتیجه گرفت در شرایطی که این عوامل در محیط‌های اجتماعی دچار نقصان باشند، میانگین عمر نیز در آن محیط ها کاهش خواهد یافت. 

 ‌مرکز پژوهش‌های مجلس با استناد به شاخص فقر چندبعدی جهانی و با استفاده از داده‌های پرسشنامه درآمد و هزینه خانوار در سال ۱۴۰۱ عنوان کرده بود که حدود ۳۰ درصد از خانوارهای سیستان و بلوچستان درگیر فقر و محرومیت هستند که نسبت به سایر استان‌ها عدد قابل ملاحظه ای محسوب می‌شود.   

 از جمله دلایل بالا بودن مرگ و میر در سیستان و بلوچستان را تصادفات جاده‌ای به دلیل نامناسب بودن زیرساخت‌های ارتباطی در این استان می‌دانند.

اسماعیل حسین زهی، نماینده مردم خاش و عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی نیز این ادعا را تأیید می‌کند و می‌گوید استان سیستان و بلوچستان در صدر لیست آمار کشته شدگان در تصادفات جاده‌ای قرار دارد. به گفته او تمام جاده های سیستان و بلوچستان دوطرفه است و در تصادفات جاده ای این استان خودروها شاخ به شاخ باهم تصادف می‌کنند و آمار مرگ و میر بالا می رود. (ایسنا، 21 فروردین 1402)

مرگ به دلیل بیماری غیرواگیر نیز علت عمده ای در مرگ و میرها در تمام دنیاست و ایران و سیستان و بلوچستان هم از این امر مستثنی نیست اما آنچه در رابطه با استان سیستان و بلوچستان مطرح می‌شود این است که عدم دسترسی به امکانات بهداشتی و پزشکی سبب می‌شود این گونه مرگ و میرها سرعت پیدا کنند. متأسفانه در این استان شاهد تعداد بالای مرگ میر در نوزادان، کودکان و جوانان هستیم که نسبت به میانگین کشوری هشدارگونه است.

در پژوهشی با عنوان «بررسی تفاوت‌های استانی امید زندگی در ایران: مقایسه موردی دو استان گیلان و سیستان و بلوچستان » که توسط محمد ساسانی پور و دیگران انجام شده و نتایج آن در دوفصلنامه مطالعات جمعیتی در بهار و تابستان  منتشر شده است آمده که در استان سیستان و بلوچستان، میزان مرگ ناشی ازبیماری‌های محدوده زمانی تولد، حوادث غیرعمدی و بیماری‌های عفونی و انگلی به طور آشکاری بالاتر از سطح کشوری است. برای مثال، درحالی که میزان مرگ محدوده زمانی تولد در استان سیستان و بلوچستان حدود 5 در هزار به دست آمده، این رقم برای سطح کشور 2.5 در هزار است.

ازطرف دیگر نتایج مطالعات مرگ ومیر در دهه اخیر در کشور نشان می دهد که این گروه از علل مرگ، به ویژه حوادث غیرعمدی و بیماری‌های محدوده زمانی تولد، تأثیر مهمی بر افزایش امید زندگی در کشور داشته‌اند. بنابراین، می‌توان انتظار داشت طی دهه‌های آینده با کاهش هرچه بیشتر در میزان مرگ و میر کودکان و جوانان در استان سیستان و بلوچستان، سرعت افزایش امید زندگی در این استان بیشتر از استان گیلان باشد و تفاوت امید زندگی در بدو تولد این دو استان کمتر شود.

دکتر سیدمهدی طباطبایی، مشاور رئیس دانشگاه علوم پزشکی زاهدان 3 علت اصلی مرگ کودکان 1 تا 9 ماهه در سیستان و بلوچستان را بیماری‌های سیستم تنفسی، ناهنجاری‌های مادرزادی و سوانح و حوادث عنوان می‌کند. او البته از کاهش یک درصدی مرگ و میر نوزادان در استان خبر می‌دهد و امیدوار است که با برنامه ریزی بیشتر و برگزاری دوره های آموزشی در زمینه‌های کمک به نوزاد، بهبود کیفیت و مراقبت‌های تنفسی، ساخت مراکز تسهیلات زایمانی، انتقال نوزادان نیازمند به خدمات تخصصی به بیمارستان توسط تیم تخصصی، این میزان به حداقل ممکن برسد.(ایسنا، 8 مرداد 1402)

   سیستان و بلوچستان همچنین دارای بیشترین آمار بیماران مبتلا به بیماری تالاسمی در کشور است که به دلیل کمبود دارو، آمار فوتی‌ها به علت این بیماری نیز در استان بالاست. وحید شهنوازی، رئیس هیات مدیره انجمن تالاسمی استان سیستان و بلوچستان کمبود خون و مشکلات دارویی را از چالش‌های بیماران تالاسمی استان عنوان می‌کند و اذعان دارد ک مشکل کمبود خون سیستان و بلوچستان به دلیل تعداد زیاد بیماران تالاسمی، کلیوی، هموفیلی و تصادفات زیادی که در استان رخ می دهد همیشگی است. (ایلنا، 16 آبان 1401)

سیستان و بلوچستان دارای بالاترین میزان زاد و ولد در کشور است و همانگونه که اشاره شد باید از این ظرفیت در شرایطی که جمعیت کشور به سمت پیری حرکت می‌کند استفاده کرد. این امر با بهبود زیرساخت های بهداشتی و درمانی این استان میسر می‌شود. همچنین توجه به زیرساخت‌های ارتباطی می‌تواند مرگ و میرهای جاده‌ای استان را کاهش دهد و امیدهای تازه ای برای زندگی در آن به وجود آورد.