نورنیوز – گروه فرهنگی: اگر آن یکی دوسالی که کرونا همه چیز را در ابری از تعلیق و تعطیل معطل کرد نبود اکنون می شد ادعا کرد که نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، جزو منظم ترین و پربازدیدترین رخدادهای مربوط به کتاب در تمام جهان است؛ نمایشگاهی که از سال 1366 در دوره ای که سید محمد خاتمی کرسی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را برعهده داشت پایه گذاری شد و غیر از سال های 99 و 1400 که به سبب همه گیری کرونا تعطیل بود همه ساله برگزار شده است.
برگ 35 از دفتر نمایشگاه
امسال سی و پنجمین سالی است که ضیافت اهالی کتاب در ایران برگزار می شود و باید منتظر بود که با باز شدن درهای نمایشگاه در 19 اردیبهشت، مشتاقان و مشتریان یار مهربان، فرصتی 10 روزه برای سیاحت در این بوستان دانایی پیدا کنند. به رسم سالیان اخیر که برای نمایشگاه کتاب، شعار سال انتخاب می شود امسال "بخوانیم و بسازیم" به عنوان شعار انتخاب شده است. یاسر احمدوند، و علی رمضانی به عنوان رئیس و قائم مقام رئیس سی و پنجمین نمایشگاه کتاب تهران روز یکشنبه در نشستی مطبوعاتی، ویژگی های این دور از نمایشگاه را برشمردند و مردم را به دیدار از این ضیافت فرهنگی دعوت کردند. به قرار معلوم، نمایشگاه امسال با حضور 2619 ناشر داخلی و 60 ناشر خارجی در محل مصلای بزرگ تهران برگزار می شود.
نمایشگاه کتاب تهران، احتمالا مشهورترین نمایشگاه کتاب جهان نیست اما بی گمان شلوغ ترین و پربازدیدترین بازار فصلی کتاب در دنیاست. هرسال در بازه زمانی 10 روزه نمایشگاه، تقریبا حدود 5 میلیون نفر از نمایشگاه بازدید می کنند و به طور میانگین رقمی در حدود 450 تا 500 هزار نفر روزانه میهمان نمایشگاه می شوند. این حجم از مراجعه را شاید در کمتر رخداد کتابی در سراسر جهان بتوان شاهد بود. به تبع این حجم از مخاطب، طبعا گردش مالی قابل توجهی نیز در بازار نسبتا کساد نشر و کتاب رقم می خورد. از سال 1401 پس از دو سال تعطیلی نمایشگاه به خاطر کرونا، دور تازه ای از این رخداد فرهنگی آغاز شد و فروش مجازی به فروش حضوری نیز افزوده شد تا میزان واقعی مشارکت کنندگان در این اتفاق، بیشتر شود.
اکنون می توان بلوغ این ضیافت بزرگ را شاهد بود و میزان بزرگ شدن آن را به وضوح شاهد بود. نخستین دوره از نمایشگاه کتاب تهران در آبان سال 1366 با 200 ناشر داخلی، 196 ناشر خارجی، و 34 هزار عنوان آغاز به کار کرد. اما این ارقام به سرعت اوج گرفتند و به رکوردهای بسیار امیدبخش و قابل تاملی رسید؛ چنانکه در برخی سال ها تعداد عناوین کتاب در نمایشگاه به نزدیک 470 هزار عنوان رسید. در برخی از سال ها تعداد ناشران داخلی به بیش از 2600 ناشر و تعداد ناشران خارجی به نزدیک 2800 ناشر افزایش پیدا کرد. به این ترتیب، یکی از بزرگ ترین و شلوغ ترین رخدادهای جهانی کتاب، رخداد اردیبهشتی کتاب است که در تهران برگزار می شود.
نمایشگاه در کانون موافقت و مخالفت کارشناسان
شلوغی و پرشماری مخاطبان نمایشگاه کتاب تهران، البته برای همه کارشناسان این حوزه، موضوعی قابل تحسین نیست. کسانی را می توان یافت که رخداد کتابی تهران را نه یک نمایشگاه تخصصی به معنای واقعی بلکه صرفا یک فروشگاه فصلی کتاب می دانند. به نظر این منتقدان، شکل آرمانی نمایشگاه کتاب آن است که عمدتا جایی برای ملاقات پدیدآورندگان صنعت نشر باشد تا از دل آن ملاقات ها و دیدارها، قراردادهای جدی و جریان ساز مربوط به کتاب عقد شود و سمت و سوی سیاست گذاری های سال آتی کتاب توسط فعالان این صنف تعیین شود. این منتقدان، با مقایسه نمایشگاه کتاب تهران با نمایشگاه کتاب فرانکفورت می گویند در ضیافت کتابی آلمانی ها فقط روزهای محدودی به حضور و خرید مردم اختصاص داده می شود و جریان اصلی آن نمایشگاه،معطوف به بررسی راه های رونق جهانی کتاب از طریق رایزنی فعالان این حوزه است. به این اعتبار رخداد تهران را نباید یک نمایشگاه بین المللی کتاب دانست چراکه به شکل گیری تفاهمات و توافقات فرهنگی در حوزه کتاب منجر نمی شود تا از این طریق، ثبات و شکوفایی سالانه صنعت نشر را در پی داشته باشد بلکه یک بازار فصلی 10 روزه است که نقدینگی خاصی را ظرف مدتی محدود به ناشران تزریق می کند بی آنکه این درآمد پایدار باشد.
برگزاری نمایشگاه کتاب، گلایه صنف کتابفروش را نیز همواره برانگیخته است چراکه شاغلان در این بخش، معتقدند نمایشگاه کتاب، اندوخته مالی خانواده ها برای یک سال را ظرف 10 روز مصرف می کند و به سمت ناشران می فرستند. در بقیه سال، خانواده ها که بخش قابل توجهی از نیاز خود به خرید کتاب را در نمایشگاه تامین کرده اند اشتیاقی به حضور در کتابفروشی ها نخواهند داشت و به این دلیل، آرام آرام بقای صنف کتابفروش، به مخاطره می افتد.
در مقابل، طرفداران برگزاری نمایشگاه، برگزاری چنین همایش سالانه ای را به رغم تمامی نقص ها و ضعف هایش را ضروری می دانند چراکه نفس برگزاری چنین ضیافتی، موضوع کتاب و کتابخوانی را به امری عمومی و اجتماعی بدل می کند و حساسیت و توجه فراگیر مردمی را برمی انگیزد. وجود چنین حساسیت ها و توجهاتی به خودی خود عاملی در ارتقای سواد فرهنگی یک جامعه به شمار می آید. درعین حال، بازار کم رمق و کم رونق نشر، به برگزاری چنین رخدادهایی نیاز دارد تا گردش مالی این حوزه را تقویت کند و شاغلان این صنف و پدیدآورندگان گوناگون کتاب با فروشی نسبتا چشمگیر، انگیزه و امکانی مضاعف برای ادامه فعالیت در این حوزه پیدا کنند.
وقت بازاندیشی درباب نمایشگاه
با این حال به نظر می رسد رخداد نمایشگاه بین المللی کتاب تهران بعد از 35 دوره برگزاری،نیازمند ابتکارات و بازسازی هایی در سطح ایده و نرم افزار است. نمایشگاه می تواند سال ها در همین شکل فروشگاهی اش دنبال شود و یک بازار فصلی کتاب بماند. اما به نظر می رسد اکنون وقت آن است که با برگزاری کارگاه های پژوهشی و نشست های هم اندیشی با حضور کارشناسان و فعالان حوزه کتاب، ایده ی محوری نمایشگاه در معرض نقد و ارزیابی و احیانا اصلاح و تکمیل و نوسازی قرار گیرد. البته تقریبا همه ساله، نوآوری های مختصری در نحوه برگزاری نمایشگاه صورت می گیرد اما چه بسا امروز بتوان به یک بازاندیشی و سنجش اساسی در مأموریت و ماهیت نمایشگاه کتاب اقدام کرد. بی شک، تقویت وجه نمایشگاهی و نیز تحول در شیوه های حمایتی از پدیده کتاب و کتابخوانی می تواند از اصلی ترین محورهای این بازاندیشی باشد. زمینه چینی برای تهیه اسناد حقوقی بالادستی در حوزه کتاب و نیز تدوین و عملیاتی کردن قواعدی جهت کارآمدتر شدن صنف های این حوزه و تصدیگری نمایشگاه توسط ایشان، از دیگر محورهای قابل پیشنهاد است.
در جهان، رخدادهای متعددی در حوزه کتاب برگزار می شود که هرکدام ماهیت و مأموریتی خاص دارند. برخی بر وجوه تجاری و نمایشگاهی و کارشناسی تمرکز دارند، و برخی دیگر بر وجوه و جنبه های فروشگاهی و مردمی. این هردونوع در جای خود قالب هایی ضروری و پراهمیت اند اما هرکدام جهت گیری و تدارکی جداگانه و متمایز دارند. تعیین تکلیف دقیق برای ماهیت و مأموریت نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، و بازاندیشی در جهت گیری آن، تصمیمی اساسی است که باید اکنون آغاز کرد و بدون شتابکاری و تعجیل براساس یک همفکری و هم افزایی صنفی و کارشناسانه پیش برد.
نورنیوز