جذام زمین

نورنیوز – گروه اجتماعی: بعد از سیل و زلزله ، فرونشست زمین یکی ازمهم ترین ابرچالش های کشور است که هر روز بی سروصدا بخشی از زمین را می بلعد. با پیش بینی شرایط جوی می توان برای وقوع سیل آماده بود. با استحکام بخشی به سازه های ساختمانی هم می توان از بروز خسارت های سنگین در زلزله جلوگیری کرد اما متاسفانه هیچ اقدامی برای فرونشست زمین در دشت های بزرگ ایران انجام نمی گیرد. همین بی سرو صدا بودن باعث شده است تا کمتر مورد توجه قرار گیرد.

سازمان ملل از فرسایش خاک با عنوان «جذام زمین» یاد می‌کند . بیماری ای که در آن بخش هایی از زمین بلعیده می‌شود. طی سال های گذشته خبرها و تصاویر وحشتناکی از فرو نشست زمین و همچنین فروچاله ها در شهرهای مختلف کشور منتشر شده است؛ فروچاله هایی که به دلیل سست شدن زمین و برداشت آب های زیر زمینی هر روز در حال گسترش اند . به تازگی محققین دانشگاه کلرادو در همکاری با دانشگاه تکنولوژی هامبورگ، تحقیقی درباره این پدیده انجام داده‌اند. بر اساس این مطالعه که بر روی ۴۶۰ هزار پهنه مختلف در جهان به دست آمده، تخمین زده می‌شود که حدود ۱۲ میلیون کیلومترمربع از زمین‌های جهان تحت تأثیر نرخ‌های قابل توجه فرونشست هستند. دانشمندان می‌گویند اراضی دچار فرونشست شامل ۲۳۱ هزار کیلومترمربع از مناطق شهری است که جمعیتی نزدیک به ۲ میلیارد نفر را تهدید می‌کند. همچنین در سراسر جهان، مناطق جنوب آسیا بیشترین میزان فرونشست را به خود اختصاص داده است.

آمارها نشان می دهند  مساحتی معادل ۵ درصد از خاک ایران (حدود ۸۰ هزار کیلومتر مربع)  با ۳۶۰ منطقه دچار فرونشست است. نتایج یک تحقیق جدید نشان می‌دهد که "ایران" دومین کشور دنیا از نظر نرخ و سومین کشور از نظر مساحت فرونشست در جهان است! اتحادیه اروپا 4 میلی‌متر فرونشست زمین در سال را طبیعی اعلام کرده است؛ اما میانگین فرونشست در ایران ۱۵ برابر نرخ اعلام شده از سوی اتحادیه اروپا است این فرونشست،‌ در برخی از دشت‌ها حتی به ۳۶ سانتی‌متر رسیده است. با مقایسه این آمارها به عمق فاجعه فرونشست زمین در ایران پی می‌بریم؛ فاجعه‌ای که از دهه ۸۰ آغاز شد.

 رتبه دوم فرونشست جهان

فرونشست در کشورمان ۴۰ برابر میانگین جهانی است و ۴۰ میلیون نفر از جمعیت کشورمان در محدوده تأثیرپذیری این پدیده زندگی می‌کنند.  نرخ‌های فرونشست در ایران سرسام‌آور است و همراه با هند و برخی از ایالات آمریکا و چین بالاترین نرخ فرونشست را دارد. فروردین ماه امسال علی بیت‌الهی رییس بخش خطر‌پذیری مرکز تحقیقات راه‌ و شهرسازی درباره نرخ فرونشست در ایران نسبت به متوسط نرخ جهانی گفت: مطالعات جهانی درخصوص نرخ فرونشست زمین در کشورهای مختلف انجام شده و نشان می‌دهد حدود ٣ تا ۵ درصد پهنه‌های فرونشستی زمین در کل دنیا دارای نرخ فرونشست بین ١٠ تا ١۵ سانتیمتر است. این میزان فرونشست و پهنه فرونشستی در دنیا به ندرت دیده می‌شود و نرخ فرونشست عمده پهنه‌ها زیر ١٠ سانتیمتر است. اما در ایران نرخ فرونشست در این پهنه‌ها به بالای ١۵ سانتیمتر می‌رسد.  بیت الهی با بیان اینکه نرخ فرونشست بسیار بیشتر از بالاترین نرخ فرونشست در دنیا است، ادامه داد: «نرخ فرونشست در برخی از نواحی استان کرمان به ۴٠ سانتیمتر می‌رسد و در جنوب استان البرز و در نزدیکی پایتخت نرخ فرونشست بالای ٣٠ سانتیمتر در سال است. همچنین در برخی از نواحی استان اصفهان نرخ فرونشست به بیش از ١۵ سانتیمتر در سال می‌رسد. در جنوب تهران نرخ فرونشست بالای ٢٠ سانتیمتر در سال ثبت شده‌ و برخی از نواحی ورامین نرخ فرونشست بالای ٢٠ سانتیمتر در سال دارد .در مناطقی مانند نیشابور و کاشمر هم اعداد به مراتب بالاتر است.  متاسفانه در ایران همواره راحت‌ترین گزینه برای دسترسی به آب، حفر چاه بوده‌ است و عمدتا هم به دلیل افت سطح آب‌های زیرزمینی فرونشست در ایران تشدید پیدا می‌کند.»

 چاه ها بلای سفره های زیرزمینی

بررسی علت فرونشست زمین در دشت های ایران حکایت تلخی را نمایان می کند. چاه های مجاز و غیر مجاز هر روز در حال بلعیدن آب سفره های زیر زمینی هستند و همین کار باعث سست شدن خاک و فرونشست زمین می شود. بررسی ها نشان میدهند هر ۲ کیلومتر یک حلقه چاه در ایران وجود دارد. این را یک کارشناس سابق منابع آب وزارت نیرو می گوید و تاکید می کند که شاهد حفر چاه‌های غیر مجاز در کشور توسط افراد، سازمان ها و نهادهای صاحب قدرت هستیم. تعداد این چاه‌ها بسیار بالاست اما به دلیل نفوذی که این افراد دارند هیچ کس قدرت مقابله با آنها را ندارد.

در حالی که نرخ برداشت آب‌های زیر زمینی در دنیا ۶۰ درصد است، این میزان در ایران ۹۰ درصد اعلام شده است. دکتر بهروز گتمیری استاد دانشگاه تهران می گوید : «از حدود یک میلیون و ۲۴ هزار چاه حفر شده برای استخراج آب زیر زمینی در کشور، مجموع چاه‌های غیر مجاز کشور به حدود ۴۲۲ هزار حلقه رسیده که از این تعداد ۱۶۰ هزار حلقه چاه بعد از سال ۸۵ حفر شده است. از مجموع حدود ۶۰۱ هزار حلقه چاه دارای پروانه و مجاز، ۵۰۰ هزار حلقه مربوط به بخش کشاورزی است. کل تخلیه مجاز و غیر مجاز چاه‌ها حدود ۴۹ میلیارد متر مکعب در سال است که از این مقدار ۴۰۸۰۰ میلیون متر مکعب مربوط به بخش کشاورزی، ۲۵۱۴ میلیون متر مکعب سهم بخش صنعت و ۵۷۳۸ میلیون متر مکعب سهم بخش شرب و بهداشت و خدمات شهری می‌شود.»

وی با اشاره به اضافه برداشت آب در ۵ دهه اخیر از ذخیره آب استاتیک گفت: «حجم اضافه برداشت حدود ۱۴۳ میلیارد متر مکعب است که حدود ۹۰ میلیارد متر مکعب آن متعلق به ۳۰ سال اخیر می‌شود و این حجم از گستره اضافه برداشت از منابع آب زیر زمینی، موجب فرونشست زمین در ۴۲۱ دشت از ۶۰۹ دشت کشور شده است. این محقق دانشگاهی خاطر نشان کرد که امروزه از ۶۰۹ دشت ایران ۴۰۹ دشت به مرحله بحرانی رسیده و توسعه بهره برداری از منابع آب زیر زمینی در آنها ممنوع شده و ۱۲ دشت دیگر نیز در انتظار تصویب برای قرار گرفتن در فهرست دشت‌های ممنوعه هستند.

 تهران رتبه نخست فرونشست

تهران در فرونشست زمین، گوی سبقت را از دیگر استان‌های کشور ربوده است و رتبه نخست فهرست فرونشست زمین در کشور به‌ شمار می‌رود. برداشت بی‌رویه آب در سال‌های اخیر، همه دشت‌های هشت‌گانه تهران را دشت ممنوعه کرده است. آمارهای متفاوتی برای فرونشست زمین در تهران از سوی مسئولان اعلام می‌شود.
براساس آمار وزارت نیرو، میزان فرونشست در دشت ورامین ۱۳ سانتی‌متر، در دشت ری ۲۵ سانتی‌متر، در دشت تهران ۱۴ سانتی‌متر و در دشت شهریار ۳۶ سانتی‌متر ثبت شده است. رئیس بخش زلزله و فرونشست مرکز تحقیقات راه و مسکن و شهرسازی نیز درباره فرونشست تهران گفته است که فرونشست تهران به سالانه ۲۴ سانتی‌متر رسیده است. همه این آمارها گواه روشنی بر این مسئله است که حال تهران وخیم است و هرچه سریع‌تر برای بهبود حال تهران باید تدبیری اندیشید. یکی از متهمان اصلی فرونشست تهران چاه‌های غیرمجاز است. براساس آمار ۵۰ هزار حلقه چاه مجاز در تهران وجود دارد؛ اما آنچه به معضلی برای تهران تبدیل شده، وجود ۴۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز است. چاه‌هایی که بدون وقفه و بی‌محابا از آب‌های زیرزمینی برداشت کرده و موجب افت سطح سفره‌های زیرزمینی می‌شود.  

معاون فنی سازمان نقشه‌برداری کشور اسفند سال گذشته  گفت در استان تهران مناطقی وجود دارند که حدود 20 سانتی‌متر فرونشست دارد. در دنیا یک سانت یا دو سانتیمتر فرونشست ارقام بزرگی است اما ما در مورد اعدادی چندین برابر آن صحبت می‌کنیم.  

 فرونشست در دنیا دو عامل طبیعی و انسانی دارد. به طور میانگین، 77 درصد فرونشست ها در دنیا به دلیل عوامل انسانی رخ می دهد. از این 77 درصد، 60 درصد آن به علت برداشت بی‌رویه آب از سفره‌های زیر زمینی است. البته این آمار در ایران متفاوت است. در بسیاری مواقع آمار دقیقی از میزان برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی نداریم اما برآورد می‌شود که در ایران بالای 95 درصد از فرونشست‌ها به دلیل برداشت از سفره‌های زیر زمینی رخ می‌دهد.

 خاکی که آب می رود

میانگین فرسایش سالانه‌‌‌‌‌‌ خاک در ایران، 15 تا 16 تن در هکتار است؛ 16 برابر قاره‌ی اروپا و استرالیا،  7 برابر قاره آمریکا  و 5 برابر آسیا. اگر عدد 16 تن در هکتار را به 125  میلیون هکتار از حوزه‌های آبخیز کشور که دارای خاک هستند ضرب کنیم هرسال  بالغ ‌بر 2 میلیارد تن خاک را از دست می‌دهیم . این حجم از فرسایش خاک، سالانه بین 10 تا 11 میلیارد دلار به زیرساخت‌های کشور خسارت وارد می‌کند. حنیف رضا گلزار کارشناس ارشد آب و خاک آمارهای تکان دهنده ای در زمینه فرسایش خاک می‌دهد.  او می‌گوید: « براساس آخرین آماری که منتشر شده میانگین فرسایش خاک در قاره اروپا و استرالیا 9 دهم تن در هکتار است. به عبارت دیگر در قاره اروپا و استرالیا سالانه 900 کیلوگرم در هکتار فرسایش آبی خاک داریم. این عدد در آمریکای شمالی 23/2 تن در هکتار، و در آسیا 47/3 تن  در هکتار است. این در حالی است که طبق آخرین آمار که در سال 1399 پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور در خصوص میانگین فرسایش آبی خاک در ایران منتشر کرد این عدد  16 تن در هکتار است. به عبارت دیگر ما در ایران،  16 برابر قاره‌ی اروپا و استرالیا و 7 برابر قاره‌‌‌‌‌‌ آمریکا  و 5 برابر آسیا در یک‌سال، فرسایش آبی خاک داریم .مقدار خاکی که در طول یک‌سال بر اثر فرسایش آبی در کره زمین جابه‌جا می‌شود معادل 75  میلیارد تن برآورد شده‌است که 2 میلیارد تن از آن در ایران است . یعنی 7/2 دهم درصد کل فرسایش کره‌‌‌‌‌‌ زمین در کشور ما اتفاق می‌افتد.