آیا رسانه در ایران با بحران مخاطب مواجه است؟

نورنیوز  - گروه فرهنگ و جامعه: نمایشگاه مطبوعات که بعد از چند سال توقف، کار خود را از 29 بهمن آغاز کرد بعد از ظهر چهارشنبه (دوم اسفند) به کار خود پایان داد. این نمایشگاه که امسال با عنوان "نمایشگاه رسانه های ایران" برگزار شد، نامی آشنا برای اهالی مطبوعات و گروه‌هایی از مردم است و می‌توان گفت به رغم فراز و فرودهای بسیار، تا حدودی توانسته در میان رخدادهای فرهنگی کشور، جایگاهی برای خود دست و پا کند؛ جایگاهی که از همان اولین دوره‌ اش به سال 1372 در کنار نمایشگاه کتاب به دست آمد. برخی حتی گمان نمی‌کردند نمایشگاه مطبوعات بتواند برای خود هویتی مستقل به دست آورد. این گمانه زنی، هرقدر جلوتر می آمدیم و جریان رسانه ای کشور،‌بیشتر با بحران مخاطب روبرو می شد قدرت افزون تری می یافت. نمایشگاه مطبوعات اما سیزده سال بعد از اولین حضور، یعنی در سال 1385 توانست مستقل شود و از آن پس هر سال در فهرست نمایشگاه‌های فرهنگی کشور قرار گرفت.

شروع،‌ توقف، و استمرار یک اقدام فرهنگی
روال معمول برگزاری سالانه نمایشگاه مطبوعات تا سال 1396 ادامه داشت. بعد از این سال به دلایل مختلفی نمایشگاه مطبوعات تعطیل شد. مهم ترین دلیلی که برای این تعطیلی اعلام شد، بالا بودن هزینه برگزاری نمایشگاه بود. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دی ماه 1396 به انتشار فهرست هزینه‌های نمایشگاه در 5 دوره آخر آن اقدام کرد. بر این اساس، نمایشگاه بیست و سوم که در سال 1396 برگزار شد، 3 میلیارد و 501 میلیون و 900 هزار تومان هزینه در بر داشت. نمایشگاه سال 1395 که نمایشگاه بیست و دوم محسوب می‌شد نیز هزینه ای تقریبا مشابه معادل 3 میلیارد و 148 میلیون و 800 هزار تومان داشت. هزینه نمایشگاه بیست و یکم در سال 1394، 2 میلیارد و 786  میلیون تومان بود و سال 1393 نیز 2 میلیارد و 394 میلیون و 600 هزار تومان برای نمایشگاه مطبوعات هزینه شد. آخرین مجموعه از هزینه‌های اعلام شده مربوط به سال 1391 بود که در این سال نوزدهمین نمایشگاه مطبوعات، 5 میلیارد و 100 میلیون تومان هزینه داشت که بیشترین هزینه ای بود که طی دوره‌های مورد نظر برای نمایشگاه صرف شده بود. 

اعلام فهرست هزینه‌ها این سوال اساسی را ایجاد کرد که اصولا نمایشگاهی که در ابتدا با هدف ارتباط مستقیم مردم با اهالی رسانه برگزار شده است، آیا توجیه کننده چنین هزینه ای است یا خیر. این در حالی است که نمایشگاه‌ها اساسا اهداف تجاری را نیز دنبال می‌کنند و به دنبال فروش بیشتر محصولات از طریق ارتباط مستقیم با مخاطب و نیز برند سازی محصول هستند. حالا کالای فرهنگی ارائه شده در نمایشگاه مطبوعات تا چه حد می‌توانست برای این حوزه سودآوری داشته باشد، آن هم در حالی که ظهور شبکه‌های اجتماعی تا حد زیادی اقبال مردم به مطبوعات و رسانه‌ها را کم کرده بود.

 این توجیهات، دست به دست هم داد تا نمایشگاه مطبوعات را به تعطیلی بکشاند. در نتیجه از سال 1397 نمایشگاهی برای مطبوعات برگزار نشد. یکسال بعد، با شیوع و همه گیری بیماری کرونا،‌ دلیل دیگری برای این توقف فعالیت ظاهر شد اما حتی با فروکش کردن این بیماری هم دیگر کسی به صرافت برپایی نمایشگاه مطبوعات نیفتاد. 
امسال اما پس از 6 سال وقفه، بیست و چهارمین نمایشگاه رسانه های ایران برگزارو با استقبالی گرم و قابل توجه از سوی مردم و اهالی رسانه و مدیران سطوح مختلف مواجه شد. در شرایطی که رسانه ها خصوصا رسانه های مکتوب، با بحران مخاطب دست و پنجه نرم می کنند رونق نسبی نمایشگاه امسال رسانه ها نشان داد که قهر مردم با رسانه ها،‌ تصور الزاما صحیحی نیست. در بسیاری از غرفه های نمایشگاه، حلقه گفت و گوهایی گرم و پرشور میان مراجعان و مخاطبان با نویسندگان و مدیران هر رسانه شکل گرفت. به این اعتبار شاید ریشه های واقعیتی به نام "کسادی بازار مطبوعات" را باید جایی غیر از قهر مردم با رسانه ها جست و جو کرد. در نمایشگاه امسال، بیش از 600 واحد خبری، خبرگزاری، روزنامه و انسان‌رسانه حضور داشتند که تقریبا تمام آنها روزهای نسبتا شلوغ و پرمراجعه کننده ای را تجربه کردند. این در حالی است که در اولین دوره برگزاری نمایشگاه مطبوعات در سال 1372 مجموعا 200 رسانه حضور داشتند. این رشد کمّی با توجه به فراگیر شدن شبکه‌های اجتماعی و اقبال مخاطبان به آنها می‌تواند جنبه رقابتی داشته باشد. 

نکته‌ قابل توجه این است که نمایشگاه مطبوعات، علاوه بر آنکه محلی برای تعامل مردم با رسانه‌هاست، مکانی برای گردهمایی و رایزنی خود اهالی مطبوعات و رسانه نیز هست  و نوعی دید و بازدید  و تبادل تجربیات و ایده ها برای آنها محسوب می‌شود. البته در این میان،‌ دولتمردان و مسئولان و صاحب منصبان هم اشتیاق فراوانی برای حضور در غرفه های مختلف این نمایشگاه دارند.  

نمایشگاه های جهانی برای اهالی رسانه  
 شاید برای شما نیز این سوال پیش بیاید که آیا برگزاری نمایشگاه مطبوعات به این شکل در سایر نقاط جهان نیز رایج است یا خیر. با بررسی نمایشگاه‌های برگزار شده در حوزه مطبوعات می‌توان فهمید که برگزاری نمایشگاه مطبوعات به سبک و سیاق ایران، چندان در دنیا مرسوم نیست و بیشتر نمایشگاه‌های عکس خبری در این حوزه در دنیا برگزار می‌شود. همانطور که گفته شد فرم نمایشگاهی برای رسیدن به اهداف خاصی اجرا می‌شود که سودآوری در حوزه مورد نظر در این زمینه بسیار دارای اهمیت است. مطبوعات چاپی نیز از آنجا که با توجه به دیجیتال شدن منابع خبری، ضعیف تر از قبل شده‌اند، چندان برای برگزاری چنین رویدادهایی توجیه پذیر نیستند. البته هرچند مطبوعات کاغذی تا حدودی از این جرگه عقب مانده‌اند اما رسانه‌های دیجیتیال همچنان می‌توانند جایگاه مناسبی در برپایی این نمایشگاه‌ها داشته باشند همانگونه که در جهان برپایی نمایشگاه‌هایی از این دست رایج است.

جشنواره جهانی رسانه BANFF از قدیمی‌ترین نمایشگاه‌هایی است که در زمینه رسانه‌های دیجیتال و تصویری در جهان برگزار می‌شود و هر ساله به معرفی رسانه‌های برتر جهان می‌پردازد. این جشنواره در کانادا برگزار می‌شود و سالانه بیش از هزار شرکت کننده از بیش از 40 کشور در آن حضور دارند و در نهایت رسانه‌های برتر در آن انتخاب و معرفی می‌شوند. 
  نمایشگاه رسانه‌های جهانی (The festival of Media Global) نیز از دیگر نمایشگاه‌های جهانی در زمینه رسانه است که آن هم بیشتر بر رسانه‌های دیجیتال متمرکز است. این نمایشگاه از سال ۲۰۰۷ آغاز به کار کرده و وب‌سایت‌ها و شبکه‌های خبری همچون بی بی سی، ‌یورونیوز،‌ فاکس‌نیوز،‌ نشنال‌جئوگرافیک و یاهو همه ساله در آن شرکت دارند.در این نمایشگاه چهره‌های تاثیرگذار در زمینه رسانه و ارتباطات، استراتژیست‌ها و سرمایه‌داران عرصه رسانه گرد هم جمع می‌شوند. این نمایشگاه را می‌توان مقصد بسیاری از آژانس‌های بین‌المللی، صاحبان رسانه‌ها، شرکت‌های تکنولوژی و نوآوران حوزه دیجیتال دانست.

از دیگر جشنوراه‌های مهم در این زمینه، جشنواره رسانه‌های جهان(World Media Festival)  است که از سال ۲۰۰۰ در هامبورگ آلمان آغاز به کار کرده و رقابتی جهانی برای رسانه‌های مدرن به شمار می‌ آید. در این جشنواره البته بخشی هم به رسانه‌های چاپی اختصاص دارد.
برگزاری نمایشگاه مطبوعات در ایران و جهان، و استقبال گسترده رسانه ها برای مشارکت در آنها، به خودی خود نشان از این دارد که اهالی رسانه، خواه در شکل کلاسیک و چاپی اش و خواه در قالب رسانه های نو و دیجیتال، می خواهند اعلام کنند مطبوعات همچنان زنده اند و نفس می‌کشند. از سوی دیگر اما اگر رسانه‌ها در مسیر جلب اعتماد مخاطبان هوشمند امروز تلاش نکنند توفیقی برایشان متصور نیست.  رخدادی با عنوان نمایشگاه رسانه های ایران، وقتی با اقبال عمومی گسترده تر مواجه خواهد شد که مردم، روند نوسازی در نظام رسانه ای و مطبوعاتی کشور را به طور مصداقی در آن ببینند. تجربه امسال نمایشگاه رسانه های ایران نشان داد که مردم با مطبوعات قهر نیستند و خود را از آنها بی نیاز نمی دانند. به این اعتبار شاید ریشه های "بحران مخاطب" در بازار مطبوعات کشور را در جاهای دیگری بتوان یافت. نظام رسانه ای ایران، بالقوه مخاطبانی میلیونی دارد. نیازسنجی و تأمین خوراک مناسب،‌ می تواند این مخاطبان میلیونی را بالفعل کند.