یک حساب سرانگشتی از دخل و خرج "جام جم"

نورنیوز – گروه فرهنگ وجامعه:‌ سرانجام بررسی لایحه بودجه 1403 در مجلس شورای اسلامی به پایان رسید و با تصویب آن در صحن، اکنون باید مهر تایید شورای نگهبان آن را نهایی کند. بررسی بودجه با حاشیه هایی هم همراه بود که  صدای دولت را هم درآورد و برخی از اعضای کابینه و نیز رئیس سازمان برنامه و بودجه نسبت به تغییرات لایحه واکنش نشان دادند. یکی از مهم ترین تغییرات،‌ افزایش 58 درصدی بودجه صدا و سیما در کمیسیون تلفیق مجلس بود. دولت، بودجه صدا و سیما برای سال آینده را 18 هزار میلیارد تومان در نظر گرفته بود اما نمایندگان مجلس با افزایش 6 هزار میلیارد تومانی آن را به 24 هزار میلیارد تومان یعنی عددی نزدیک به ۴ درصد کل بودجه کشور افزایش دادند. همچنین  کمیسیون تلفیق از دولت خواست بودجه پیشنهادی سال آینده صداوسیما را علاوه ‌بر رشد لایحه، در مرحله دوم نیز  ۳۳ درصد افزایش دهد. به این ترتیب، بودجه سال آینده رسانه ملی نسبت به امسال رشد سه برابری خواهد داشت. نگاهی آماری به بودجه صدا و سیما در 10 سال گذشته نشان می دهد بودجه رسانه ملی در این مدت  2 هزار و ۳۸۰ درصد  (از ۹۶۷ میلیارد تومان به ۲۴ هزار میلیارد تومان) افزایش پیدا کرده است.   

افزایش 58 درصدی بودجه صدا و سیما واکنش رئیس جمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه و برخی از نمایندگان و کارشناسان را در پی داشت. رئیس جمهور در جلسه هیات دولت اعلام کرد : «رئیس سازمان برنامه و بودجه موظف است زمینه هرگونه ناترازی بودجه را شفاف اطلاع‌رسانی کند چراکه نباید بودجه‌ای تنظیم کرد که امکان اجرای آن فراهم نیست.» داود منظور رئیس سازمان برنامه و بودجه هم در جریان بررسی بخش هزینه‌ای تبصره ۱۳ لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ با انتقاد از افزایش 58 درصدی بودجه صدا و سیما گفت : « رشد بودجه قوه قضاییه و صداوسیما نسبت به سال ۱۴۰۲ حدود ۵۸ درصد است. در حالی که برای سایر دستگاه‌ها رشد بودجه ۱۲ درصد پیش‌بینی شده است. افزایش بودجه صداوسیما و قوه قضاییه روی هم ۳۷ هزار میلیارد تومان بار مالی به دولت تحمیل کرده است. اصلاحات و تغییراتی که در تبصره ۱۳ نسبت به لایحه‌ای که دولت ارائه کرده است انجام شده بالغ بر ۵۰ هزار میلیارد تومان بار مالی به دولت تحمیل می کند.»

اما واکنش رئیس سازمان صدا و سیما نسبت به انتقاد از افزایش بودجه رسانه ملی هم جالب بود. پیمان جبلی در حاشیه جلسه هیات دولت به خبرنگاران  گفت:« آنچه به عنوان بودجه سازمان صدا و سیما برای سال ۱۴۰۳ در نظر گرفته شده هم برای پرداخت حقوق و دستمزد همکاران و بازنشستگان ما در سازمان است و هم برای تولیداتی است که بر اساس جدول تکالیف در ماده ۷۷ برنامه هفتم برای صدا و سیما تعیین شده است. این سازمان بیش از ۶۰ هزار کارمند شاغل و بازنشسته دارد که این تعداد کارمند شامل خریدخدمتی ها و انواع قراردادها می‌شود».

 ناترازی بودجه با جذب مخاطب

نگاهی به تخصیص بودجه صدا و سیما در دهه 90 و سالهای اخیر نشان میدهد به جز سال 92 که بودجه رسانه ملی کاهش پیدا کرد در همه این سالها با رشد قابل توجهی مواجه شده است.در سال 1401 و زمان شروع به کار پیمان جبلی در کرسی ریاست صدا و سیما بودجه این سازمان 5 هزار و 289 میلیارد تومان تعیین شد. برای سال 1402 نیز با رشد 2 هزار و 211 میلیارد تومانی، رقم بودجه به 7 هزار و 500 میلیارد تومان رسید. اما مجلس سیزدهم برای سال 1403 رشد 16 هزار و 500 میلیارد تومانی را برای بودچه صدا و سیما در نظر گرفت و رقم بودجه آن را به 24 هزار میلیارد تومان افزایش داد.

یکی از دلایلی که برای افزایش بودجه عنوان می شود تولیداتی است که بر اساس جدول تکالیف در ماده ۷۷ برنامه هفتم برای صدا و سیما تعیین شده است. تولیداتی که برپایه کارهای فرهنگی باید انجام شود. اما صدا و سیما چقدر در تولید برنامه  و جذب مخاطب طی این سالها موفق بوده است؟ چقدر از این بودجه صرف پرداخت دستمزد برای تولید برنامه های فرهنگی وتفریحی می شود؟ اعلام نتایج آخرین نظرسنجی صداوسیما در شهریور ماه  و ارقام ۱۵ یا ۲۰ درصدی از تعداد بیننده سریال‌های تلویزیونی، نشان می‌دهد که نگرانی‌های هنرمندان و کارشناسان برای جذب مخاطب در رسانه ملی چندان هم بیراه نبوده است. در گزارشی که اداره‌کل روابط عمومی رسانه ملی منتشر کرد، آمار مخاطب سه سریال در حال پخش در نیمه دوم مردادماه آمده است. بر این اساس در این بازه زمانی، مجموعه "بازپرس"شبکه یک ۲۲.۵ درصد مخاطب، " عشق کوفی" شبکه سه،  ۱۳.۴ درصد مخاطب و تکرار سریال"  گاندو ۲"  از شبکه آی‌فیلم ۱۱.۱ درصد مخاطب جذب کردند. طبق این گزارش، میانگین میزان بیننده سریال‌های جدید شبکه یک سیما طی ۱۰ سال گذشته ۲۷.۷ درصد و میانگین میزان بیننده سریال‌های سیما در سال گذشته، ۱۷.۶ درصد بوده است که افت ۱۰ درصدی را نشان می‌دهد.

از سوی دیگر در حالی بودجه صدا و سیما افزایشی چند برابری را تجربه کرده که به اعتقاد منتقدان، شیوه هزینه کرد بودجه اش محل بحث و نظر است. رسانه ملی به برنامه سازان و تهیه کنندگان سریال ها به صورت دقیقه ای پول پرداخت می کند و همین امر باعث شده تا آثار بعضا بی کیفیت در قسمت های زیاد تولید و از شبکه ها پخش شوند. این در حالی است که مثلا شبکه نمایش خانگی به عنوان پلتفرم تولیدکننده محتوای تصویری، نحوه و میزان پرداخت پول به سریال‌های تولیدی‌ خود را مبتنی‌ بر میزان کیفیت و بازدید کرده و سازنده را در سود فروش شریک می‌کند.  

یک کارشناس رسانه با انتقاد از شیوه تخصیص بودجه برای ساخت سریال در صداو سیما می گوید:« پرداخت دقیقه‌ای باعث آب بستن به سریال‌ها شده و شاهد این هستیم که عدم نظارت کیفی بر تولیدات هم آن را تشدید می‌کند. از طرف دیگرتنوع لازم در برنامه سازها وجود ندارد و همین باعث می‌شود آثار صدا و سیما، با بودجه بالا ساخته شده و با مخاطب کم روبه‌رو شود.»

 امپراتوری مالی با آگهی های تبلیغاتی

درحالی که بحث بر سر بودجه صدا و سیما و افزایش 58 درصدی آن در محافل خبری و فضای مجازی کمابیش داغ است، درآمد این رسانه از محل پخش آگهی های تبلیغاتی نیز محل توجه تحلیل گران است. بر اساس جدول منتشر شده در آبان ماه 1401  توسط یکی از شرکتهای بزرگ تبلیغاتی، میانگین هزینه هر ثانیه تبلیغ در شبکه یک سیما، 174,544,475 تومان و در شبکه دو 95,136,731 تومان بوده است. اما بیشترین هزینه مربوط به شبکه سه است. آبان ماه سال گذشته میانگین هزینه هر ثانیه تبلیغ در شبکه سه حدود 181,417,910 تومان بود. البته این ارقام،‌ فقط نرخ میانگین است و مثلا در باکس قبل از فیلم سینمایی و یا مسابقات تلویزیونی قیمت ها بیشتر می شوند. این موضوع را هم در نظر بگیرید که تعرفه پخش آگهی‌ها در ساعات بامداد و صبح در تمامی شبکه‌های تلویزیونی در کف قیمت خود قرار دارد و بیشترین قیمت نیز مربوط به برنامه‌های غروب و شب است. مثلا هزینه پخش تبلیغات در برنامه صبحگاهی شبکه سه، دو میلیون و ۵۸۸ هزار و ۵۰۰ تومان است. اما برای پخش همین تبلیغ در سریال‌های شبانه و برنامه‌های فوتبالی شبکه سه هزینه هر ثانیه به ۳۳۸ تا ۳۴۹ میلیون تومان می‌رسد.

درحالی که کف هزینه ثانیه ای پخش آگهی در سال گذشته 23 میلیون تومان بود، یک منبع آگاه در حوزه آگهی های تبلیغاتی به نورنیوز خبر داد که امسال این مبلغ با افزایش تقریبا 45 درصدی، به ثانیه ای 33 میلیون تومان رسیده است. نکته مهم این است که این مبلغ، در زمان برنامه های مهمی مثل پخش فوتبال جام ملت های آسیا با افزایش ضریب 2200 درصدی محاسبه می شود. یعنی هزینه پخش هر ثانیه آگهی، در اوقات قبل از شروع مسابقه فوتبال جام ملت های آسیا به ثانیه ای 726 میلیون تومان هم می رسد. ضمنا برای اینکه آگهی مورد نظر "حتما" پخش شود و در جدول "شرایط خاص" قرار بگیرد، ضریب آن به 5 هزار درصد هم ممکن است برسد؛ به عبارت دیگر برای اینکه یک آگهی خاص حتما در زمان مشخص پخش شود باید به مبلغ نهایی، ضریب 5 هزار درصد اضافه شود که حاصل آن، ارقام میلیاردی است. این نکته هم قابل توجه است که تیزرهای تبلیغاتی نباید زیر 25 ثانیه باشند. البته این ارقام بدون محاسبه تخفیف هایی است که صدا و سیما در نظر می گیرد.

یکی از نکات مهم در ماجرای آگهی های تبلیغاتی این است که بعضی اوقات، قراردادهای آگهی صدا و سیما با شرکت ها،‌موسسات، بنگاه های تولیدی و بانک ها، قراردادهای 5 ساله است و صدا و سیما طی 5 سال پول آگهی را می گیرد. به این ترتیب هلدینگ های بزرگ تولیدی کشور برای پخش آگهی شان از رسانه ملی قراردادهای چند صد میلیاردی با صدا و سیما منعقد می کنند. به طور مثال یکی از شرکت های بزرگ تولید لوازم خانگی  برای پخش تیزر 30 ثانیه ای بین دو نیمه فوتبال جام ملت ها 5 میلیارد تومان پرداخت می کند. این نوع قراردادها با بودجه حداقل 50 و 100میلیارد تومانی به تناسب نوع محصول تولیدی آن شرکت و پرداخت پلکانی در 5 سال (سال اول 10درصد، سال دوم 15درصد ، سال سوم 20 درصد، سال چهارم 25درصد و سال پنجم 30 درصد از قرارداد) می توانند از امتیازات تشویقی بالایی بهره‌مند شود.  

البته صدا و سیما از سال 97 در راستای حمایت از کالای ایرانی، پخش رایگان یا ارزان آگهی های تبلیغاتی در این زمینه را در دستور کار خود قرار داد. در این طرح به میزان حقوق و مزایایی که  آن شرکت تولیدی از طریق بیمه برای کارمندان واریز می کند بودجه پخش به آن تعلق میگیرد.

با یک حساب سرانگشتی درباره درآمدهای صدا و سیما از پخش آگهی به ارقام قابل توجه می رسیم؛ رقم هایی که صدا و سیما ادعا می کند جزو درآمدهای شرکت های تبلیغاتی است و باعث جذب مشتری برای محصولات آن شرکت تولیدی می شود اما بی شک سود سرشاری از این آگهی ها نصیب صدا و سیما هم می شود. با نزدیک شدن به روزهای پایانی سال و افزایش تعداد و تعرفه آگهی ها قیمت ثانیه ای پخش آگهی و طبعا درآمد نهایی صداوسیما از این مسیر، بیشتر هم خواهد شد. بدون شک داشتن درامد بالا و حتی اختصاص بودجه قابل توجه به یک نهاد فرهنگی چون صداو سیما که در صورت برنامه ریزی درست و بهره گیری از مجموعه ظرفیتها و استعدادهای علمی، فرهنگی، هنری، رسانه ای و... در کشور امکان جذب مخاطبان با ذائقه ها و سلیقه های مختلف را دارد نه تنها مذموم نیست بلکه ضروری نیز هست اما موضوعی که موجب شکل گیری علامت سئوال بزرگ در ذهن بسیاری از کارشناسان شده میزان بودجه این سازمان وتوانمندی موجود آن در جذب مخاطب و ضریب مرجعیت خبری رسانه ملی است. مدیران صداوسیما در سال آینده اگر نتوانند  بهره وری این دستگاه عظیم فرهنگی را به شرایط مطلوب برسانند عملا بر مجموعه نقدهایی که این روزها به افزایش بودجه صداو سیما شده مهر تایید زده اند