هوای مردم را داشته باشید!

نورنیوز ـ گروه فرهنگ و جامعه: شاخص آلودگی هوای تهران بازهم از حد گذشت و تهران را در ابری غلیظ از آلودگی فروبرد. نمایشگرهای شرکت کنترل آلودگی هوا، که از روز جمعه روی عدد میانگین  130 جاخوش کرده بودند روز شنبه به  عدد میانگین 135 ارتقا یافتند و روز یکشنبه در برخی مناطق مرکزی شهر، عدد 150 را هم پشت سر گذاشتند. به این ترتیب،‌هوای یکشنبه تهران در ساعاتی برای تمام گروه های سنی ناسالم بود.

تقویم که از کمر تا می خورد و روزهای رفته ی سال با روزهای پیش ‌رو‌‌‌‌ هم اندازه‌ می شود، آرام آرام شهرهای شلوغ و پرجمعیت خوف می کنند از روزهای گرفته ای که قرار است لحاف بویناک آلودگی را روی سر شهر پهن کنند. نقل امسال و پارینه هم نیست. سال هاست خزان و زمستان ما نه با درختان حنا به سر بسته ی رنگی، بلکه با آفتاب زرد و سرد و آسمان دلمرده و دوداندودش شناخته می شود.

در هوایت بی قرارم روز و شب!

آلودگی هوا در ایران،‌ دیوی با دو چهره است؛‌ هردو چهره بی رحم و مهلک: چهره ی اولش گردوغبار است و چهره ی دوم، ذرات آلاینده. اولی را مدیون خشک شدن تالاب ها و گسترش اقلیم بیابانی هستیم و دومی را مرهون وارونگی هوا و نیز استفاده از چشمه های تولید آلودگی مثل خوروها و موتورسیکلت ها. در برابر هردو هم عاجز مانده ایم؛ تا آنجا که تهران در سال 1400 فقط 2 روز و در سال 1401 فقط 3 روز هوای پاک (طبق تعریف مراجع علمی و معتبر) را تجربه کرد. امسال البته طبق چیزی که شرکت کنترل کیفیت هوای تهران اعلام می کند،‌ تاکنون 9 روز هوای پاک در پایتخت حاکم بوده است.

سال پیش تقریبا در همین روزها بود که مرکز پژوهش های مجلس با استناد به آمار وزارت بهداشت گزارش جامعی درباره ی خسارت های مستقیم و غیرمستقیم آلودگی هوا منتشر کرد که فقط در یک قلم از این خسارت ها آمده بود سالانه تقریبا 11 هزار و 200 نفر در سراسر کشور جان خود را بر اثر آلودگی هوا از دست می دهند؛ یعنی هر روز بیش از 30 نفر یا به تعبیر دیگر هرساعت بیشتر از یک نفر. در تهران، این رقم حدودا 3800 نفر بوده است یعنی روزی بیش از 10 نفر یا به بیانی دیگر تقریبا هردو ساعت و نیم یک نفر.

همان گزارش اعلام کرده بود که خسارت مالی این حجم از آلودگی،‌سالانه به بیش از 7 میلیارد دلار می رسد. اگر به منابع خبری و تحلیلی دیگر مراجعه کنیم آمار تلفات و هزینه ی خسارات ناشی از آلودگی هوا از این هم به مراتب بیشتر است. رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس،‌ این خسارت را تا 11 میلیارد دلار برآورد کرده و یکی از مقامات وزارت بهداشت نیز،‌ تعداد تلفات ناشی از این آلودگی را 20 هزار نفر دانسته است.

هوا البته فقط برای ما و میهن ما پس نیست. دیو آلودگی هوا گلوی تمام دنیا را می فشارد. سازمان بهداشت جهانی سال 2021 اعلام کرد که در سراسر جهان،‌ سالانه 6 میلیون و 700 هزار نفر بر اثر هوای آلوده جان می سپارند که 12 درصد از تمام مرگ هایی است که در سال اتفاق می افتد.

آمار بانک جهانی در همین زمینه حکایت از آن دارد که 5/5 میلیون نفر سالانه در جهان به مرگ زودرس ناشی از آلودگی هوا دچار می شوند. چین و هند، به عنوان دو کشوری که در صدر جدول آلودگی هوا قرار دارند هرسال بخش قابل توجه و البته غیرقابل باوری از تولید ناخالص داخلی شان را به خاطر آلودگی هوا از دست می دهند. منابع خبری از قول بانک جهانی، این رقم را در چین، 10 درصد و در هند 8 درصد اعلام کرده است، ‌ارقامی هنگفت که دود از کله ی اهالی حساب و کتاب می پراند.

قانون آمد،‌ آلودگی نرفت   

آنچه در این میان اهمیت فراوان دارد این است که آلودگی هوا از میانه های دهه هفتاد شمسی،‌ آرام آرام به مسأله ای جدی و فراگیر تبدیل شد. سال 1374 یکصد کارشناس از حوزه های محیط زیست، جغرافیا و شهرسازی در پی یک نشست تخصصی،‌متنی را تنظیم و منتشر کردند که به بیانیه "هوای تهران 74" مشهور شد.

در این بیانیه برای نخستین بار از آلودگی تهران به عنوان یک "بحران ملی" یاد شد که رفع آن در گرو "عزم ملی" است. این بیانیه بر آثار بهداشتی و بیماری زای آلودگی هوا تأکید داشت. هرچند پس از این تاریخ،‌اقداماتی در مهار آلودگی هوا به عمل آمد اما روند افزایش آلودگی ها کم نشد و در سال های پایانی دهه 80 شدت گرفت تا آنجا که مثلا در سال 1390 تعداد روزهای ناسالم به 215 روز در سال رسید و تعطیلی های مکرر، هم فرایند آموزش و هم چرخه تولید را در معرض مخاطره قرار داد.

آرام آرام این معضل از یک  پدیده زیست محیطی و اجتماعی محض بیرون آمد و در آستانه تبدیل به یک مخاطره امنیتی قرار گرفت؛ مخاطره ای که هم سلامت جسمی و روانی شهروندان را تهدید می کرد؛ هم امنیت اقتصادی کشور را؛ ‌و هم اعتماد عمومی به کفایت حکمرانی را.

 شاید به اعتبار درک همین نکته بود که سال 1393 دولت وقت (دولت یازدهم) لایحه ای را تقدیم پارلمان کرد و مجلس شورای اسلامی هم در سال 1396، این لایحه را با عنوان "قانون هوای پاک" تصویب کرد تا ایران در عرصه مقابله با آلودگی هوا، قانونی جامع و راهگشا داشته باشد.

پیش از این تاریخ هم البته برخی مقررات حقوقی در نظام قانون نویسی ایران ناظر بر مسائل آلودگی هوا وجود داشت. مثلا در سال 1345 ذیل قانون شهرداری ها موادی به این موضوع اختصاص داده شده بود. یا در سال 1379 "قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا" تصویب شده بود اما قانون هوای پاک به مراتب جامع تر از تمام آن قوانین بود. این قانون 34 ماده دارد و در آن  176 "تکلیف دستگاه" احصا شده است. سازمان حفاظت محیط زیست نیز به عنوان ناظر بر حسن اجرای این قانون معرفی شده است.

قانون هوای پاک به اذعان کارشناسان، قانون جامعی است. برخی از مهم ترین تکالیفی که در آن آمده از این قرار است: اسقاط وسایل نقلیه فرسوده،‌استاندارد سازی سوخت مصرفی وسایل نقلیه،‌بهینه سازی مصرف سوخت خانگی و صنایع،‌ توسعه و نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی، تجهیز نیروگاه ها به سیستم های کنترلی، توسعه انرژی های تجدید پذیر، استاندارد سازی سوخت نیروگاه ها.

قانونی تا این اندازه همه جانبه اما هنوز چنانکه انتظار می رفت نتوانسته هوای سالم و پاک را به ریه های شهروندان ایرانی برساند. ریشه را وقتی بجوییم نهایتا به همان عامل آشنا می رسیم:‌ نقص و ضعف در اجرا. ریشه این ضعف و نقص را هم اگر بکاویم به بودجه هایی که اختصاص داده نشده می رسیم.

سال گذشته رئیس سازمان محیط زیست اعلام کرد که اجرای قانون هوای پاک به 180 هزار میلیارد تومان  به علاوه 3 میلیارد دلار بودجه ارزی نیاز دارد تا در بازه ای سه ساله معضل آلودگی هوا حل شود. همان سال رئیس جمهور هم از عزم دولت برای اختصاص بودجه خاص برای این موضوع خبر داد.

اما تیرماه امسال رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست خبر داد که در بودجه امسال برای اجرای مفاد قانون هوای پاک به طور خاص تنها ۸۴۰ میلیارد تومان پیش‌بینی شده است که آن هم عمدتا به موضوع نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی کلانشهرها اختصاص دارد.

ترمز فرسوده ها را بکشید

به این ترتیب به نظر می رسد که با تمام زحمات و مرارت های مدیران،‌ امسال هم نباید شاهد جهشی در حل معضل آلودگی هوا باشیم. طبق اعلام کارشناسان، 88درصد آلودگی هوا در ایران مربوط به منابع متحرک ( خورو و موتور سیکلت)‌ و 12 درصد مربوط به منابع ثابت خانگی و صنایع است.

از سوی دیگر در کشور حدود 26 میلیون دستگاه خودرو شماره گذاری شده وجود داردکه دست کم 7 میلیون دستگاه از آنها به سن فرسودگی رسیده اند. 12 و نیم میلیون موتورسیکلت شماره گذاری شده هم داریم که 10 میلیون دستگاه از آنها در موقعیت فرسوده هستند.

کارشناسان می گویند خودروهای فرسوده 25 برابر بیشتر از خودروهای صاحب استاندارد یورو 2 آلودگی تولید می کنند و موتورسیکلت ها نیز بیش از 4 برابر خودروها آلایندگی دارند.  

طبق اعلام مراکز رسمی، 86 درصد از خوردوهای ناوگان حمل و نقل عمومی فرسوده اند. در تهران به 8 تا 9 هزار دستگاه اتوبوس نیاز است که فعلا کمتر از 2 هزار دستگاه در شهر فعالیت دارند.

با این ارقام فرسودگی خودروها و با آن رقم بودجه برای اجرای قانون هوای پاک، احتمالا امسال هم باید فقط چشمی به باد داشته باشیم تا شاید حریف ذرات آلوده معلق در هوای شهرها بشود، یا امیدی به باران ببندیم که غبار را بشوید و تجربه یک تنفس عمیق را رایگان و بی دغدغه بودجه نصیب شهروندان کند.