کمپ‌هایی برای ترک زندگی

نورنیوز - گروه فرهنگ و جامعه: خبر آن قدر تلخ است که نیازی به توضیح و تفسیر ندارد. ۳۲ انسان که سال ها با بیماری اعتیاد و افیون دست و پنجه نرم می کردند برای پاک شدن وبازگشت دوباره به زندگی، قربانی حادثه وحشتناک حریق کمپ ترک اعتیاد در لنگرود شدند. آنها گام اول رهایی را برای نجات از چنگال اعتیاد برداشتند اما انگار قرار نبود همه چیز به خوبی پایان بپذیرد. می خواستند سرنوشت شان مثل خیلی از کسانی باشد که در چنین مراکز و کمپ‌هایی با روش‌های «ایمان درمانی» و سم زدایی، اعتیاد را برای همیشه کنار گذاشتند. اما انگار قرار نبود این ۳۲ نفر سه سال بعد با افتخار در جمع دوستان با صدای بلند بگویند سه سال است که پاک هستم.

کمپ‌های ترک اعتیاد آخرین مکانی است که خانواده‌هایی که عضوی از آنها گرفتار اعتیاد است به آنجا پناه می‌برند؛ جایی که به مدد تجربه کسانی که توانستند اعتیاد را کنار بگذرانند و با روش‌های مختلف سم زدایی و نیز با راهنمایی و مشاوره، سعی می‌کنند کسی را که بیمار اعتیاد است درمان کنند. می‌گویند فقط کسی که درد اعتیاد را کشیده می‌تواند درد و خماری یک معتاد را درک کند. این مراکز هم با همین شعار تأسیس شدند تا کسانی که از دام اعتیاد نجات پیدا کردند دست بقیه را هم بگیرند. در این میان حضور پزشک و روانشناس و مددیار در کنار افرادی که سال‌ها در این زمینه تجربه دارند کمک زیادی می‌کند به بازگشت دوباره بیماران اعتیاد به زندگی.

گام اول،‌ ایمنی است نه رهایی

حادثه تلخ آتش سوزی کمپ ترک اعتیاد «گام اول رهایی» شهرستان لنگرود زنگ هشدار را به صدا درآورد. با اینکه بارها اخبار و تصاویر اتفاقات تلخی مانند ضرب و شتم معتادان و یا مرگ آنها در اتاق‌های فیزیکی برخی از این مراکز در فضای مجازی منتشر شده بود اما کشته شدن ۳۲ نفر و مجروح شدن ۱۷ نفر در کمپ شهرستان لنگرود بسیاری از مردم را نگران کرد. این سوال در ذهن خیلی از مردم شکل گرفت که آیا مراکز کمپ ترک اعتیاد که زیر نظر سازمان بهزیستی فعالیت می‌کنند از ایمنی اصولی و استاندارد برخوردارند؟ آیا همه ضوابط و اقدامات پزشکی و روانشناسی برای ترک دادن بیماران به اعتیاد در این مراکز به درستی انجام می‌شود؟ بر اساس چه ضوابط و مقرراتی مجوز راه اندازی کمپ ترک اعتیاد داده می‌شود؟ نحوه نظارت سازمان بهزیستی بر این مراکز به چه شکل است؟

نخستین مرکز بازپروری معتادان تابستان سال ۱۳۸۰ در شمال غرب تهران و در اطراف تفرجگاه پردیسان به راه افتاد. این مرکز توسط کسانی که اعتیاد را کنار گذاشته بودند تأسیس شد و الگوی طرح «سم زدایی پرهیزمدار» و «بازپروری ایمان» اجرا شد. در این کانون به صورت صحرایی و بدون سرپناه، معتادان پذیرش و بعد از یک دوره یک ماهه بستری و سم زدایی بدون دارو جهت تداوم ترک اعتیاد به گروه های NA (انجمن معتادان گمنام)‌ معرفی می شدند.

با گذشت ۲۲ سال از آن زمان، امروز  یک هزار و ۱۲۳ مرکز نگهداری، ۱۱۰۰ مرکز سرپایی، ۲۲ مرکزTC (درمان اجتماع محور)، ۲۵ مرکز جامع، ۳۰ مرکز توانمندسازی، یک مرکز مادر و کودک، ۵۶ مرکز ماده ۱۵ ( کسانی که با دستور قضایی برای ترک مواد به کمپ مراجعه می‌کنند) و ۵۰۷ مرکز مجری تبصره ۲ ماده ۱۶ ( خود معرف )  در زمینه ترک اعتیاد و زیر نظر سازمان بهزیستی در سراسر کشور فعالیت می کنند. این آماری است که «فرهاد اقطار» معاون پیشگیری و درمان اعتیاد مرکز توسعه پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی کشور ارائه داد و درباره علت افزایش این مراکز در یک دهه گذشته گفت: «در سال ۹۳ با فشار ستاد مبارزه با مواد مخدر که تعداد مراکز باید بالای هزار عدد باشد، سازمان به بیش از هزار مرکز مجوز داد. از همین جا واقعاً نظارت برای سازمان مشکل شد. از طرفی، آن زمان سازمان دیگر زیر نظر وزارت بهداشت نبود و به وزارت رفاه منتقل شد. یعنی رسته‌های پزشکی حذف شده بودند، دیگر ما نه پزشک می‌توانستیم بگیریم، نه طرحی و نه پرستار. در واقع ساختار ما کوچک شد و به دنبال آن تعداد پرسنل برای نظارت بر مراکز هم کاهش پیدا کرد.»

بر پایه برخی آمارها بیش از ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر مصرف کننده دائمی مواد مخدر در کشور داریم که ۱۰ درصد از آنها را زنان تشکیل می دهند. همچنین داده‌های ستاد مبارزه با مواد مخدر که در سالنامه مرکز آمار ایران منتشر شده، نشان می‌دهد که در فاصله سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ بیش از یک‌ میلیون‌ و ۶۰۰ هزار نفر، به اختیار یا اجبار به مراکز نگهداری و درمان اعتیاد مراجعه کرده‌اند. از این میان یک‌میلیون‌ و ۴۹۱ هزار نفر به همت خود یا افراد خانواده به این مراکز مراجعه و حدود ۱۰۹ هزار نفر نیز، طبق ماده ۱۶ قانون مبارزه با مواد مخدر با حکم مقام قضائی به مراکز ترک اعتیاد فرستاده شدند. با توجه به رشد روزافزون مراکز و انتقاد از اعمال سیاست‌های اجباری در ترک اعتیاد، هنوز مشخص نیست نظارت و سرکشی بر این مراکز  و ایمنی آنها با چه سازوکاری دنبال می‌شود.

فرهاد اقطار، معاون پیشگیری و درمان اعتیاد مرکز توسعه پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی با تأکید بر اینکه کارشناسان به صورت ماهیانه از مراکز مختلف بازرسی‌هایی را انجام می‌دهند گفت: «نظارت ها کافی نیست. متناسب با افزایش مراکز باید نظارت را هم افزایش داد. سال گذشته رتبه‌بندی مراکز را در کل استان‌ها انجام دادیم. براساس این رتبه‌بندی فقط ۳۰ درصد این مراکز استاندارد لازم را داشتند. حدود ۲۰ درصد مراکز باغی بودند. یعنی تعدادی از معتادان را در باغ که هیچ فضای استانداردی نداشت نگهداری می‌کردند. ۵۰ درصد مراکز هم فقط حداقل استانداردها را داشتند و ارتقا پیدا نکرده بودند. اگر مراکز بخواهند همه استانداردها را رعایت کنند هزینه‌های آنها هم بالا می‌رود. بنابراین ما هم باید تعرفه را  افزایش دهیم تا بتوانیم به مرکز بگوییم این کارها را انجام دهد.»

پول بیشتر، ایمنی بیشتر

امیر ۱۲ سال است پاکی دارد. سال ها درگیر اعتیاد بوده و چند ماهی هم کارتن خواب شده بود. او به «نورنیوز» می گوید اگر در یکی از مراکز خیلی خوب ترک اعتیاد بستری نمی‌شدم، الآن بازهم گوشه‌ای از خیابان خماری می‌کشیدم: «دوره ترک اعتیاد ۲۱ روز است ولی برخی از کمپ ها برای اینکه پول بیشتری از خانواده های معتادان بگیرند فرد بهبود یافته از اعتیاد را به بهانه‌های مختلف تا سه ماه در کمپ نگه می‌دارند. کمپ‌های مجاز و غیرمجاز زیادی در کشور فعالیت می‌کنند. درهمین تهران و اطراف ورامین و قرچک تا بومهن و رودهن کمپ های زیادی فعالند. برخی از آنها مجوز ندارند و با بدترین شیوه و با ضرب و شتم و زندانی کردن معتاد، او را وادار به ترک می‌کنند. اما کمپ‌های خصوصی با امکانات کامل از جمله پزشک، روانشناس و مددیار و اتاق‌های ورزش و جلسات بازپروری ایمان سعی می‌کنند معتاد را از دام اعتیاد بیرون بکشند. تعرفه این مراکز بالای ۱۰ میلیون تومان است. اما کمپ‌های معمولی ترک اعتیاد در خانه‌های قدیمی و کلنگی که حیاط‌های بزرگی دارند بنا می‌شود. این خانه‌ها در حاشیه شهر قرار دارند و معمولاً امکانات زیادی هم ندارند. بعد از پذیرش، همه معتادان یک هفته در اتاق‌های فیزیکی حبس می‌شوند. در این اتاق‌ها خماری و درد را تحمل می‌کنند و سپس به اتاق عمومی که سالن بزرگی است منتقل می‌شوند. در این سالن‌ها اشخاصی که سال‌های پاکی زیادی دارند به عنوان «وسط کمپ» مسئول نظارت بر ترک اعتیاد و همچنین نظم آنجا هستند. شخص دیگری هم کلیددار می‌شود. «وسط کمپ» تا صبح بیدار است تا اگر کسی از افراد داخل سالن مشکل پیدا کرد بلافاصله او را به درمانگاه منتقل کنند. شب‌ها هم درِ سالن از داخل قفل می‌شود تا کسی بیرون نرود. در حادثه لنگرود هنوز هم برای من سوال است که چرا در از پشت قفل شده بود. این مرکز در ساختمان یک مدرسه قدیمی بنا شده بود و سقف آن از چوب بود. مردم محلی می‌گویند آتش بعد از سرایت از بخاری به پرده سالن ناگهان همه فضای سالن را فرا گرفت و ۳۲ نفر در آتش سوختند.»

سینا سال‌ها به عنوان روانشناس در سه کمپ ترک اعتیاد فعالیت می‌کرد. او در گفتگو با «نورنیوز» می‎گوید: «متأسفانه نظارت کافی و درستی بر کمپ‌های ترک اعتیاد انجام نمی شود. کمپ‌های ترک اعتیاد در حاشیه شهر فعالیت می‌کنند و به همین دلیل از امکانات زیادی برخوردار نیستند. مثلا کمپ‌هایی که به عنوان روانشناس در آنها فعالیت می‌کردم گاز کشی نداشتند. برای سالن‌هایی که محل استراحت است از بخاری گازوئیلی استفاده می‌کنند. یکی از کمپ‌‌ها در نزدیکی گاوداری بود و ساس بلای جان معتادان شده بود. معمولاً ظرفیت پذیرش معتادان از سوی بهزیستی به هر کمپ با توجه به فضا و امکاناتی که دارد اعلام می شود، اما برخی از کمپ‌ها برای تأمین هزینه‌ها و سود بیشتر تعداد زیادتری پذیرش می‌کنند. بر اساس دستورالعمل بهزیستی در هر کمپ باید به ازای هر ۱۰ بیمار اعتیاد، یک روانشناس در کنار مددیار و مددکار حضور داشته باشد. همچنین یک پزشک عمومی باید برای هر معتاد پرونده پزشکی تشکیل داده و سلامتی آنها را زیر نظر داشته باشد. اما اگر سری به کمپ‌هایی که با تعرفه دولتی فعالیت می‌کنند بزنید، می‌بینید که خبری از این امکانات نیست. این که گفته می‌شود معتادان زیادی به شکل خود معرف به کمپ می‌روند درست نیست. کمپ دارها معمولاً چند نفر را استخدام می‌کنند و با تماس خانواده‌ها سراغ فرد معتاد می‌روند و او را به زور به کمپ می‌آورند تا مواد را ترک کند. البته هیچ کمپ ترک اعتیاد اجباری نداریم ولی معتادان انگشت شماری به شکل خود معرف به کمپ می‌روند. علاوه بر آن در طرح‌های جمع آوری معتادان که توسط نیروی انتظامی انجام می‌شود معتادان با دستور قضایی به کمپ منتقل می‌شوند.»

 از کمپ‌ها حمایتی نمی‌شود

«محمدرضا تقی‌پور» مدیر عامل سابق انجمن مراکز بهبودی اقامتی تهران که مدیریت سه کمپ ترک اعتیاد در غرب تهران را برعهده دارد نبود حمایت و کم بودن تعرفه را یکی از دلایل مهم بی‌توجهی به ایمنی کمپ‌ها می‌داند. بر اساس دستورالعمل بهزیستی تعرفه پذیرش هر معتاد ماهیانه ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان است. بر این اساس برای هر ۱۰ نفر معتاد یک نفر مددیار، یک نفر مددکار اجتماعی در کنار پزشک و روانشناس باید در کمپ حضور داشته باشند. تقی‌پور در گفتگویی با «نورنیوز» با اشاره به اینکه برخی از کمپ دارها به دلیل بالا بودن هزینه‌ها این کار را رها کرده‌اند گفت: «متأسفانه بودجه‌ای برای ایمن‌سازی و یا بهسازی در اختیار مراکز بازپروری قرار نمی‌گیرد و فقط به دادن پروانه فعالیت و بررسی مقاومت ساختمان و گواهی آتش‌نشانی و بهداشت بسنده می‌کنند. متأسفانه هزینه‌ها خیلی بالا است و آب و برق مراکز هم تجاری حساب می‌شود. کمپ ما لوله کشی گاز ندارد و سهمیه گاز دولتی ما هر روز فقط یک کپسول ۱۱ کیلویی است که باید برای ۴۰ نفر معتاد و ۱۰ نفر خدمه مصرف کنیم. به همین دلیل خیلی از مراکز بازپروری تعطیل می‌شوند. کمپ‌های ترک اعتیاد بهترین شیوه برای نجات معتاد است و امیدوارم در کنار نظارت به نیازهای ما هم توجه کنند.»