چرا مردم از بازی کردن خسته نمی‌شوند؟

رادیونور: لحظه خودکشی «نیکلاس ون اورتون» نفسگیرترین سکانسِ فیلم «بازی» بود؛ فیلمی که در آن «نیکلاس» با بازی «مایکل داگلاس»، بعد از تیراندازی و کشتن ناخواسته تنها برادرش، خود را از بالای یک برجِ بلند به پایین پرتاب می‌­کند.

اوجِ فیلم، سقوطِ آزادِ مردی ۴۸ ساله است که در کودکی شاهد خودکشیِ پدر ۴۸ساله‌­اش بوده که درست روز تولدش با پرتاب ­کردن خود به پایین، به زندگی خود خاتمه داد، اما لحظه­‌ای که نیکلاس قرار است از ارتفاع یک آسمانخراش به زمین بخورد و متلاشی شود، درست روی نقطه­‌ای فرود می‌­آید که یک تشکچه بادی بزرگ و مشکی­رنگ گسترانده شده و منتظرِ فرودِ اوست! در یک سناریوی هالیوودی، معجزه جایی ندارد؛ پس ماجرا چیست؟

اسم فیلم یعنی «بازی» قبل از شروع داستان، همه ­چیز را لو می‌­دهد. ابتدای فیلم هم به صراحت گفته می‌­شود که طرحِ بازی بسیار ساده است و قرار است دیدگاه نیکلاس را به زندگی تغییر دهد. اما چطور یک «سرگرمی» به‌گونه‌­ای پیش رفت که هم مخاطب و هم بازیگرِ آن تا ثانیه‌­های آخر متوجه نشدند چه چیز واقعی و چه چیز جعلی است؟ کسی تا پایان فیلم نمی داند با یک کلاهبرداری مافیایی روبه­‌روست یا یک بازی مهندسی شده، اما وحشتناک. اصلاً بازیِ اصلی چه بود؟

برای یافتن پاسخ باید به ابتدای فیلم بازگردیم؛ زمانی که درِ دفترِ «نیکلاس ون اروتون» در روز تولدش به رویِ ما باز می‌­شود و ما یک مرد جذاب و جاافتاده، در یک کت‌­وشلوار گران ­قیمت، اما خاکستری و تیره می­‌بینیم.

نیکلاس، یک بانکدار متمول است که زندگی­اش با انبوهی از وسایل مدرن و روابط سرد احاطه شده است. همسرش او را ترک کرده، هیچ دوستی ندارد و اطرافش را تعدادی کارمند و خدمتکار گرفته­‌اند. نیک، به پیام­‌های تولد جواب نمی‌­دهد و هر دعوتی را رد می‌­کند.

او موسسه‌­ای را اداره می‌­کند که پدرش اداره می­‌کرد و در عمارتی زندگی می‌­کند که پدرش در آن زندگی می­‌کرد و در ۴۸ سالگی از بالای همانجا خودش را به سمت مرگ پرت کرد؛ آن هم در روز تولد پسرش.

نیکلاس همان‌قدر که داراییِ خانوادگی­اش را اجتناب­ناپذیر می­‌داند، پایانِ پدر، یعنی خودکشی را مدام در کابوس­‌های شبانه و روزانه‌اش می­‌بیند. او روز تولد ۴۸ سالگی‌­اش در همان نقطه‌­ای قرار دارد که پدرش قرار داشت؛ مردی که همه ­چیز دارد، اما انگار این ثروت، او را احاطه و نفرین کرده و همواره در یک قلعه عاطفی زندانی است. برای همین روز تولد به ­جای شکوه یک جشن، اندوه یک غم به نمایش درمی‌­آید.

ناگهان «کنراد»، برادرِ کوچکتر و فرزند ناخلف خانواده از آسمان نازل می‌­شود و برادرش را به یک «بازی» دعوت می‌­کند. او شرایط را به گونه‌­ای می­‌چیند که نیکلاس این هدیه عجیبِ تولد را بپذیرد. نیکلاس اغوا می­‌شود و حالا وقتش رسیده تا فرش را از زیر پای او بکشند.

فروپاشی آغاز می‌­شود؛ خودنویسش، روی پیراهنِ گران­ قیمتش جوهر پس می­‌دهد؛ کیفی که حاوی اسناد مهم بود در یک ملاقات رسمی باز نمی‌­شود؛ در رستوران روی او نوشیدنی می‌­ریزند؛ در آسانسور گیر می‌­کند و برای فرار از آنچه نمی‌­داند چیست، در یک سطل زباله فرود می‌­آید.

نیکلاس که روی زندگی­‌اش یک کنترل وسواسی دارد، ابتدا سعی می‌­کند بازی را کنترل کند. او از همان ابتدا می‌­خواهد به‌­جای لذت­ بردن از بازی، بازی را ببرد و تصمیم می­‌گیرد با بازی، بازی کند. برای همین زمانی که یک دلقک چوبی جلوی خانه‌­اش پیدا می‌­کند، مانند کودکی رفتار می‌­کند که در شهربازی سوار ترن هوایی شده است، اما کم­‌کم می­‌بیند به جای ترن هوایی، سوار قطاری شده است که دیوانه‌­وار حرکت می­‌کند و کسی نمی­‌تواند آن را متوقف کند.

مرزهای بازی یا قواعد آن تعریف نشده و معلوم نیست چه زمانی به پایان می‌­رسد؟ روندی که ابتدا شوخی به نظر می­‌رسید، اواسط فیلم مانند یک مداخله روان ­درمان­گرانه پیش می‌­رود، ولی رفته‌­رفته به یک کلاهبرداری پیچیده برای دستبرد به ثروت خانوادگی او تبدیل می‌­شود و این سوال پیش می­‌آید که اصلاً قرار است این بازی تمام شود یا قرار است نیکلاس در برزخ ابدی حبس شود؟

بانکدار ثروتمند، در خلال بازی بارها و بارها از منطقه امن خود خارج شده و وارد دنیای واقعی می­‌شود؛ دنیای آدم­‌های فقیر، ضعیف و کثیف از فرودست­‌ترین طبقات جامعه؛ درست شبیه شخصیت «اسکروچ» در داستان «سرود کریسمس».

در ادامه بازی، نیکلاس درمی‌­یابد مانند اسکروچ هیچ نقطه شاد و رابطه سالمی در زندگی به­‌ظاهر بی‌­عیب‌­ونقص خود ندارد. رستگاری اسکروچ از دل ملاقات با روح شریکش و سفر به گذشته، حال و آینده رخ می‌­دهد و سفر نیکلاس، در دلِ یک بازی تعریف شده است. اما چرا نیکلاس با همه مردم­‌گریزی­‌اش دعوت به این چالش را قبول کرد؟

مدی به نام بازی

سال ۲۰۰۸ مقاله­ پر سروصدایی در «آتلانتیک» با عنوان «مُدی به نام بازی» منتشر شد که ادعا می‌­کرد مردم هر روز بیشتر به بازی‌­ها می‌­پیوندند و می‌­خواهند در جهانِ جعلیِ بازی، از بقیه آدم‌­های کره زمین پیشی بگیرند و برنده شوند.

در مقدمه این نوشته آمده است که همه دنیا در حال بازی هستند؛ چه بدانند، چه ندانند. همچنین ادعا شده بازی‌ها برای باختن و شکست­ دادن بازیگران ساخته شدند و همین، رازِ ادامه بازی است. یک بازی چند ثانیه بعد از شکست یا به اصطلاح «گیم­‌اووِر شدن» فرصت شروع مجدد می­‌دهد و یک بازی بعد از نیم ­ساعت. همه دوست دارند قبل از اینکه بمیرند، یکبار بازی را ببرند و این راز جذابیت بازی‌های مدرنی است که ۱۸۳ سال پیش، از جهان کودکان وارد دنیای بزرگسالان شد.

سه سال قبل از اینکه «چارلز دیکنز» رمان‌­نویس انگیسی عصر ویکتوریا، داستان «سرود کریسمس» را بنویسد و اسکروچ خلق شود، «لئو تولستوی» نویسنده بزرگ روسی یک بازی اختراع کرد.

تولستوی به برادرش گفت به هرچیزی فکر کند؛ غیر از یک خرس سفید قطبی. نتیجه بازی مشخص بود؛ اولین تصویری که به ذهن می‌­رسید یک خرس قطبی سفید بود. تولستوی و برادرش بارها این بازی را انجام دادند؛ آنها ساعت‌ها یک گوشه می‌­ایستادند و سعی می­‌کردند به آن خرس سفید لعنتی فکر نکنند. آنها این بازی را به جمع­ه‌ای بزرگ­تری بردند که همه‌­شان هم می­‌باختند. بازی تولستوی‌­ها درنهایت با عنوان «اصل خرس سفید» وارد کتاب‌­های روانشناسی شد و نشان ­داد چرا برای سرکوب کردن یک فکر یا احساس، شکست می­‌خورد.

شطرنج؛ تاریخ مینیاتوری قرون وسطی

با این همه بسیاری معتقدند اگر ردپای بازی‌­های مهارتی امروزی را دنبال کنیم، سرنخ آن به پیش از رنسانس باز می‌­گردد؛ به صفحه مربعی و صلیبی شکل شطرنج که مهره‌­ها و نوع حرکت‌­شان، یک تاریخ مینیاتوری از قرون وسطی است؛ کما اینکه «سرباز» یا «پیاده»، نماد رعیت یا کارگری است که چیزی جزء داراییِ اربابان‌­شان نبودند و عمدتاً قربانی می‌­شدند تا از صاحبان خود صیانت کنند. مهره «قلعه» که در دو سوی صفحه قرار دارد، با عمارت­‌های اربابی آن دوران که در دو طرف به قلعه ختم می‌­شد، تطابق نعل به نعل دارند.

«اسب» همان سربازان حرفه‌­ای و شوالیه‌­هایی هستند که اگرچه از پیاده­‌ها مهم­‌ترند، اما آنها هم محافظ مهره‌­های درجه یک شطرنج  به حساب می­‌آیند. «فیل» نیز نشانی از اسقف و نماینده کلیسای قدرتمند و ثروتمند است که در قرون وسطی نقش، جایگاه و قدرت والایی داشت. وزیر یا «ملکه» تنها نماینده زنان در بازی است که اتفاقاً قدرتمندترین مهره بازی است. در قرون وسطی، اگرچه پادشاه می‌­توانست همسر خود را کنار بگذارد و حتی با تأیید کلیسا زندانی­‌اش کند، اما اغلب قدرت بیشتری از شاه داشت. شاه، بلندترین مهره روی تخته است که به­‌خوبی از آن دفاع می‌­شود و اگر از آن دفاع نکنید، می‌­بازید!

بازیِ خودکشی

بازی در هیچ دوره تاریخی بازی نبود. شطرنج، بازیِ جنگ بود، اما بازی نیکلاس در فیلم « The Game­» بازیِ خودکشی بود. نیکلاس که همان اسکروچِ مدرن است، از بدبینی و تنهایی رنج می‌­برد؛ بدون اینکه بداند در رنج است. نیکلاس و اسکروچ هیچ کس را در زندگی خود ندارند. آنها همه را از خود دور کرده‌­اند و هیچ تلاشی برای بازگرداندن‌­شان نمی­‌کنند. به همین دلیل است که «کنراد» وارد می‌­شود و در تمام طول فیلم، اوست که بازی می‌­کند.

 او مانند شبحی که شب کریسمس سراغ اسکروچ رفت، نیکلاس را وارد دنیایی می‌­کند که همواره از آن فرار کرده است. نیکلاس پول‌هایش، ظاهر شیک‌­وپیکش و اعتبار شغلی­‌اش را از دست می‌­دهد و در یک قبر مخروبه در مکزیک رها می‌­شود. همانند اسکروچ که شب کریسمس قبر خود را دید و در پرتگاه اتفاق افتاد! نیکلاس نیز وقتی فکر می‌­کند برادرش را به قتل رسانده، خود را از بالای برج به پایین پرتاب می‌­کند؛ اما درست در جایی فرود می‌­آید که برادرش زنده و سرحال منتظرِ اوست تا رستگاری مرد ثروتمند را جشن بگیرند. بازیِ گران­‌قیمت نیکلاس بالاخره تمام می‌­شود و مخاطب برای لحظه­‌ای در می­‌یابد که بازی علاوه بر سرگرمی، کارکرد هم دارد! در یادداشت بعدی از این کارکردها بیشتر خواهیم گفت.

مخاطبان می‌توانند پادکست این یادداشت را در «رادیونور» با عنوان «معمای نیکلاس» بشنوند.

لینک دانلود فایل پادکست در تلگرام