آن سوی رتبه ۱۱۷ چه حقیقتی پنهان است؟

نورنیوز-گروه علم و فناوری: همکاری میان دانشگاه و صنعت یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سنجش توان نوآوری کشورها به شمار می‌رود؛ شاخصی که میزان ارتباط مراکز علمی با بنگاه‌های اقتصادی در حوزه تحقیق و توسعه (R&D)، تولید فناوری، حل مسائل صنعتی و تبدیل دانش به محصول را ارزیابی می‌کند. تازه‌ترین داده‌های منتشرشده از سوی سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد ایران در این شاخص با کسب ۱۷.۴ امتیاز از ۱۰۰ در رتبه ۱۱۷ جهان قرار گرفته است؛ جایگاهی که از فاصله قابل توجه میان ظرفیت علمی کشور و بهره‌برداری صنعتی از این ظرفیت حکایت دارد.
بررسی رتبه‌بندی جهانی نشان می‌دهد سوئیس با ۷۶.۴ امتیاز در جایگاه دوم جهان قرار دارد و یکی از موفق‌ترین نمونه‌های پیوند میان دانشگاه، صنعت و نوآوری محسوب می‌شود. پس از آن نروژ با ۷۳.۱ امتیاز رتبه سوم، آمریکا با ۷۲.۶ امتیاز رتبه چهارم و سنگاپور با ۶۷.۹ امتیاز رتبه هفتم را در اختیار دارند. این کشورها سال‌هاست با ایجاد شبکه‌های گسترده همکاری میان دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و شرکت‌های بزرگ، چرخه تولید علم تا تجاری‌سازی فناوری را تکمیل کرده‌اند.
در ادامه این فهرست، قطر با ۶۵.۴ امتیاز در رتبه دهم، چین با ۶۵.۲ امتیاز در رتبه یازدهم، بریتانیا با ۶۵ امتیاز در رتبه دوازدهم و اندونزی با ۶۴.۷ امتیاز در رتبه سیزدهم قرار گرفته‌اند. همچنین امارات متحده عربی با ۵۹ امتیاز رتبه بیست‌ویکم، ژاپن با ۵۶.۹ امتیاز رتبه بیست‌وششم و عمان با ۵۶ امتیاز رتبه بیست‌ونهم جهان را به خود اختصاص داده‌اند؛ آماری که نشان می‌دهد برخی کشورهای منطقه نیز توانسته‌اند ارتباط مؤثرتری میان دانشگاه و صنعت ایجاد کنند.
در نیمه پایین جدول نیز اختلاف ایران با بسیاری از کشورها قابل توجه است. روسیه با ۳۳.۸ امتیاز در رتبه ۷۳، یونان با ۲۱.۸ امتیاز در رتبه ۱۰۷ و ارمنستان با ۱۷.۹ امتیاز در رتبه ۱۱۶ قرار دارند. ایران با ۱۷.۴ امتیاز تنها یک پله پایین‌تر از ارمنستان در جایگاه ۱۱۷ جهان ایستاده است. پس از ایران نیز کویت با ۱۳.۱ امتیاز در رتبه ۱۲۵، نیجریه با ۱۰ امتیاز در رتبه ۱۲۸، پاراگوئه با ۸.۹ امتیاز در رتبه ۱۳۰ و نیکاراگوئه با حدود ۱ امتیاز در رتبه ۱۳۲ قرار گرفته‌اند.
این شاخص صرفاً تعداد مقالات یا تولیدات علمی را اندازه‌گیری نمی‌کند، بلکه میزان مشارکت واقعی دانشگاه‌ها و صنایع در اجرای پروژه‌های مشترک، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در پژوهش، ثبت اختراع، توسعه فناوری، تجاری‌سازی نتایج تحقیقات و تبدیل ایده‌های دانشگاهی به محصولات و خدمات اقتصادی را می‌سنجد. به همین دلیل ممکن است کشوری از نظر تولید مقاله علمی جایگاه مناسبی داشته باشد اما به دلیل ضعف در انتقال فناوری، امتیاز پایینی در این شاخص کسب کند.
تجربه کشورهای پیشرو نشان می‌دهد موفقیت در این حوزه بر چند پایه استوار است؛ سرمایه‌گذاری گسترده در تحقیق و توسعه، تعریف پروژه‌های مشترک میان دانشگاه و صنعت، حضور فعال شرکت‌های دانش‌بنیان، حمایت مؤثر از تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی، ایجاد مشوق‌های مالیاتی برای نوآوری و مشارکت بخش خصوصی در تأمین مالی پژوهش‌ها. تا زمانی که پژوهش دانشگاهی نتواند پاسخگوی نیازهای واقعی صنعت باشد و صنایع نیز سرمایه‌گذاری کافی در تحقیق و توسعه انجام ندهند، شکاف میان تولید علم و خلق ارزش اقتصادی پابرجا خواهد ماند. جایگاه ۱۱۷ ایران در این رتبه‌بندی، بیش از آنکه صرفاً یک عدد باشد، هشداری درباره ضرورت بازنگری در سازوکار ارتباط دانشگاه، صنعت و اقتصاد دانش‌بنیان است.