پروژه نئوم عربستان که نماد چشمانداز آینده این کشور معرفی شده بود، با کاهش ابعاد برخی طرحها و تغییر اولویتها وارد مرحله تازهای از اجرا شده است.
نورنیوز-گروه بین الملل: پروژهای که سالها بهعنوان ویترین «عربستان آینده» در رسانهها تبلیغ میشد، حالا با کوچکسازی گسترده، توقف بخشهایی از طرح و کنار گذاشتن وعدههای اولیه، عملاً به نمادی از بلندپروازی شکستخورده محمد بنسلمان تبدیل شده است. ریاض میکوشد این عقبنشینی را با عباراتی مانند «بازطراحی»، «اجرای مرحلهای» و «تغییر اولویتها» پنهان کند، اما خبر شکست نسخه اولیه نئوم در رسانههای جهان حسابی سروصدا کرده و دیگر بهسادگی قابل سانسور نیست.
نئوم سال ۲۰۱۷ بهعنوان منطقهای فوقمدرن در شمالغرب عربستان معرفی شد. مهمترین بخش آن، شهر خطی «لاین» بود؛ دو دیوار آینهای به طول ۱۷۰ کیلومتر و ارتفاع حدود ۵۰۰ متر که قرار بود بدون خیابان و خودرو، محل زندگی ۹ میلیون نفر باشد. مجموعه اسکی «تروجنا»، منطقه صنعتی شناور «اوکساگون» و جزیره گردشگری لوکس «سنداله» نیز بخشهای دیگر این ابرپروژه بودند.
آمریکا و شرکتهای آمریکایی در شکلگیری، طراحی، مدیریت و بازاریابی این رؤیا نقش مهمی داشتند. شرکتهای بزرگ مشاوره، مهندسی و معماری آمریکایی، ازجمله مککینزی، بکتل و ایکام، در بخشهایی از برنامهریزی و اجرای نئوم مشارکت کردند. تصاویر رایانهای و تبلیغات پرزرقوبرق پروژه نیز در رسانهها و محافل اقتصادی غربی بازتاب گستردهای یافت و نئوم به ابزاری برای بازسازی چهره بنسلمان در آمریکا پس از قتل جمال خاشقچی تبدیل شد.
عربستان حتی شرکت حقوقی و لابیگری آمریکایی «براونستین هایت فاربر شرک» را استخدام کرد تا در واشنگتن از منافع نئوم دفاع کند. براساس اسناد ثبتشده در آمریکا، این شرکت ماهانه ۴۰ هزار دلار دریافت میکرد تا درباره نئوم با دولت و نهادهای فدرال آمریکا رایزنی کند. بنابراین نئوم فقط یک پروژه سعودی نبود؛ شبکهای از شرکتهای مشاورهای، مهندسی، تبلیغاتی و لابیگری آمریکایی نیز از این طرح درآمد کسب کردند و به فروش تصویر آن به افکار عمومی جهان کمک رساندند.
به این ترتیب، نئوم فقط یک طرح ساختمانی نبود؛ بلکه به پروژهای تبلیغاتی برای بازسازی چهره عربستان و معرفی بنسلمان بهعنوان رهبر «خاورمیانه جدید» تبدیل شد. هزینه اولیه نئوم حدود ۵۰۰ میلیارد دلار اعلام شد، اما برآوردهای اجرای کامل طرح به چند تریلیون دلار افزایش یافت. با وجود صرف میلیاردها دلار برای حفاری، زیرساخت، قراردادهای خارجی و تبلیغات، سرمایهگذاران بینالمللی به اندازه مورد انتظار وارد پروژه نشدند.
«لاین» اکنون از یک شهر ۱۷۰ کیلومتری به طرحی بسیار محدودتر تقلیل یافته است. اهداف جمعیتی آن کاهش یافته و حتی استفاده از زیرساختهای موجود برای مراکز داده و فعالیتهای صنعتی بررسی میشود. عربستان همچنین نتوانست مجموعه تروجنا را برای بازیهای زمستانی آسیایی ۲۰۲۹ آماده کند و میزبانی به آلماتی قزاقستان منتقل شد. جزیره سنداله نیز با وجود افتتاح تبلیغاتی در سال ۲۰۲۴، عملاً به روی عموم باز نشد و مدیریت آن از نئوم گرفته شد.
صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان نیز ارزش ابرپروژههای داخلی، ازجمله نئوم، را حدود ۸ میلیارد دلار کاهش داده است. کاهش درآمدهای نفتی، افزایش هزینهها و تعهدات مربوط به اکسپوی ۲۰۳۰ و جام جهانی ۲۰۳۴ فشار سنگینی بر ریاض وارد کرده است.
سقوط تدریجی یک رویا!
رسانههای خارجی، نئوم را دیگر نماد «عربستان آینده» نمیدانند؛ بلکه آن را نمونهای از جاهطلبی مهارنشده، اتلاف ثروت نفتی و شکست محاسبات محمد بنسلمان توصیف میکنند. فایننشالتایمز نوشته است تاکنون دستکم ۵۰ میلیارد دلار صرف پروژه شده ، ولیعهد سعودی پس از سالها تأخیر، افزایش هزینهها و ساختوساز ناموفق، اکنون خواهان نئومی «بسیار کوچکتر» است. به نوشته این روزنامه، ریاض عملاً به ناکامی ایده اولیه، شیوه تبلیغ و مرحله نخست اجرای پروژه اذعان کرده است.
تحقیقات بلومبرگ که توسط الاستقلال بازتاب یافت نشان میدهد چند چهره بینالمللی از جمله معمار بریتانیایی نورمن فاستر، سم آلتمن (خالق چتجیپیتی) و ارنست مونیز (وزیر سابق انرژی آمریکا) از هیئت مشاوران نئوم کنارهگیری کردهاند.
والاستریتژورنال نیز گزارش داده رؤیاهای علمیتخیلی بنسلمان، پس از هزینهشدن بیش از ۵۰ میلیارد دلار، با واقعیت برخورد کردهاند. حسابرسی داخلی نئوم نشانههایی از دستکاری اطلاعات مالی، بزرگنمایی بازده اقتصادی و ارائه برآوردهای غیرواقعی را آشکار کرده است؛ وضعیتی که اعتبار مدیریت سعودی و شرکتهای مشاور پروژه را زیر سؤال میبرد.
رویترز، جزیره سنداله را یکی از نمادهای آشکار این رسوایی معرفی کرده است؛ جزیرهای که با افتتاحی پرزرقوبرق به نمایش گذاشته شد، اما هرگز بهطور واقعی به روی عموم باز نشد. مشکلات ساخت و طراحی، سرانجام ریاض را وادار کرد مدیریت آن را از نئوم بگیرد.
گاردین نیز با تیتر معنادار «پایان لاین؟» نوشت از شهر رؤیایی ۱۷۰ کیلومتری احتمالاً فقط حدود ۲.۴ کیلومتر تا سال ۲۰۳۰ ساخته خواهد شد. لغو میزبانی بازیهای زمستانی تروجنا نیز ضربه دیگری به اعتبار بنسلمان بود. مجموعه این گزارشها نشان میدهد نئوم از ویترین قدرت عربستان به نماد رؤیافروشی، سوءمدیریت و شکست پرهزینه ولیعهد سعودی تبدیل شده است.
تجهیزات نئوم به بازار دست دومها رسید
در همین فضا، شرکت «دایم اکوئیپمنت رنتال» یکی از بزرگترین اجارهدهندگان تجهیزات سنگین در عربستان و خلیج فارس بخشی از ناوگان دستدوم خود را برای فروش گذاشته است. در پلتفرم فروش این شرکت، دستهبندی مشخصی با عنوان «تجهیزات دستدوم نئوم و تبوک وجود دارد که شامل بالابرها، ژنراتورها، لیفتراکها و تجهیزات مشابه است.
به گزارش سایت تحلیلی ویژن۲۰۳۰، در این ماه سه بسته قراردادی بزرگ به ارزش مجموع تقریبی ۶.۸۵ میلیارد دلار فسخ شد: شرکت ایتالیایی «وبویلد» (بزرگترین گروه مهندسی ایتالیا) اعلام کرد قرارداد ۴.۷ میلیارد دلاریاش برای ساخت سه سد و یک دریاچه آب شیرین ۲.۸ کیلومتری در منطقه «تروجنا» (که ۳۰ درصد پیشرفت داشت) از سوی نئوم فسخ شده است.
شرکت کرهجنوبی «هیوندای» نیز فسخ بسته تونلسازی ۱۲.۵ کیلومتری خود (که در ژوئن ۲۰۲۲ واگذار شده بود) را تأیید کرد. شرکت مالزیایی «اورسندای» هم لغو قرارداد سازه فولادی و ضدحریق دهکده اسکی «تروجنا» را گزارش داد. معاون مدیرعامل نئوم، رایان فایز، در بهمن ۱۴۰۳ (فوریه ۲۰۲۵) در حاشیه اجلاس داووس رقم هزینهکرد کلی پروژه از زمان آغاز در ۲۰۱۷ را بیش از ۵۰ میلیارد دلار اعلام کرده بود.این لغوها ادامه روندی بود که از زمان تعلیق ساختوساز «د لاین» توسط صندوق سرمایهگذاری عمومی سعودی در سپتامبر ۲۰۲۵ شتاب گرفته بود. نئوم پروژه نمکزدایی «مونلایت» را که قرار بود روزانه ۱۵۰ هزار مترمکعب آب تولید کند، پس از رسیدن به مرحله مناقصه لغو کرده است.
عربستان هنوز حاضر نیست واژه «شکست» را درباره نئوم به کار ببرد. اما کوچکشدن لاین، ناکامی تروجنا، بحران سنداله و زیانهای مالی معنای روشنی دارد رؤیایی که با پول نفت عربستان، تخصص شرکتهای آمریکایی و تبلیغات رسانههای غربی ساخته شد، اکنون زیر بار هزینههای نجومی و وعدههای غیرواقعبینانه در حال فروپاشی است.