نشست عمان میتواند عرصهای تازه برای تثبیت دیپلماسی همسایهمحور ایران و حرکت منطقه به سوی امنیت بومی باشد؛ مسیری که بر گفتوگو، همگرایی کشورهای ساحلی، پذیرش واقعیتهای میدان و کاهش نقش بیگانگان استوار است و معادلات تازهای را در خلیج فارس رقم میزند.
نورنیوز-گروه بینالملل: آمریکا با تداوم سیاست فشار، تحریم و محاصره اقتصادی و همزمان با رفتارهای خصمانه علیه ایران در شورای حکام و شورای امنیت، نتوانسته است پروژه تسلیمسازی جمهوری اسلامی ایران را محقق کند؛ حتی آنجا که وزیر جنگ دولت ترامپ از «خاکستر کردن ایران» سخن گفته است. در چنین شرایطی، تحولی مهم در سطح منطقه در حال شکلگیری است؛ اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، از برگزاری نشست وزرای خارجه کشورهای ساحلی خلیج فارس و دریای عمان با حضور ایران، عراق و دیگر همسایگان این حوزه در روز دوشنبه در عمان خبر داده است؛ نشستی که میتواند حلقهای تازه در زنجیره دیپلماسی منطقهمحور ایران باشد.
ایران؛ کانون دیپلماسی همسایهمحور با پشتوانه میدان
این نشست صرفاً یک رویداد دیپلماتیک نیست، بلکه میتواند تبلور رویکردی باشد که ایران سالها بر آن تأکید کرده است: امنیت منطقه باید درون منطقه و با مشارکت کشورهای صاحب منافع آن تأمین شود. جمهوری اسلامی ایران همواره بر گفتوگو و دیپلماسی میان همسایگان تأکید داشته؛ زیرا گفتوگو از یک سو میتواند سوءتفاهمها را کاهش دهد و از سوی دیگر، زمینه کشف و تقویت اشتراکات را فراهم سازد.
از نگاه ایران، ریشه بخش مهمی از بحرانهای غرب آسیا در مداخلات نظام سلطه و سیاستهای رژیم صهیونیستی نهفته است و رسیدن کشورهای منطقه به درک مشترک درباره این تهدیدها میتواند مسیر صلح، امنیت پایدار و پیشرفت همگانی را هموار کند. بر همین اساس، حتی در اوج جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان نیز دیپلماسی منطقهای ایران متوقف نشد؛ رایزنیهای تلفنی و دیدارهای وزیر امور خارجه با مقامهای کشورهای منطقه و همچنین سفر مقامهای عالیرتبه کشورهایی همچون قطر، عمان و پاکستان، گواه استمرار این مسیر است.
اکنون نیز نشست عمان فرصتی است تا همسایگان در فضایی منطقهمحور درباره بحرانها و تحولات حساس پیرامونی گفتوگو کنند و از دل این گفتوگو، سازوکارهای جدید همکاری و اعتمادسازی را شکل دهند.
امنیت بومی؛ گزینهای که میدان آن را اثبات کرد
جنگ رمضان یک واقعیت مهم را آشکار ساخت: چتر امنیتی ادعایی آمریکا نهتنها نتوانسته امنیت پایدار برای متحدان منطقهای واشنگتن ایجاد کند، بلکه حتی قادر به تضمین امنیت خود آمریکا نیز نبوده است. همزمان، رویکرد «اول اسرائیل» در سیاست واشنگتن موجب شده منافع و امنیت برخی کشورهای عربی نیز در برابر منافع رژیم صهیونیستی قرار گیرد.
نشانههای فاصله گرفتن تدریجی از این الگوی امنیتی نیز قابل مشاهده است؛ از توافق سهجانبه پاکستان، ترکیه و عربستان موسوم به توافق مکه تا اظهارات مقامهای قطری درباره ضرورت حرکت به سمت امنیت بومی. ایران نیز سالهاست ابتکار «صلح هرمز» را در همین چارچوب مطرح کرده است.
جمهوری اسلامی ایران حتی در جریان جنگ رمضان، کشورهای منطقه را هدف قرار نداد و حملات خود را متوجه پایگاهها، منافع و اهداف آمریکا کرد. البته برخی کشورهای منطقه در مقاطعی در زمین واشنگتن بازی کردند؛ موضوعی که جبران آن و بازسازی اعتماد را به اقدامات عملی آنان پیوند میزند.
امنیت دریایی از مسیر پذیرش واقعیتهای میدان
یکی از محورهای مهم نشست عمان، تقویت امنیت منطقهای و بررسی مسیرهای امن دریانوردی در تنگه هرمز خواهد بود. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که حضور نیروهای بیگانه، ایجاد پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای منطقه و پیوند برخی دولتها با رژیم صهیونیستی، نهتنها امنیت نیاورده، بلکه دامنه ناامنی را به عرصه دریانوردی و تجارت نیز کشانده است.
هر سازوکاری برای امنیت ترانزیت و حملونقل در خلیج فارس و دریای عمان، ناگزیر با تحولات امنیتی منطقه پیوند دارد. بخشی از این ناامنی ریشه در ماهیت اشغالگرانه و تروریستی رژیم صهیونیستی و بخش دیگر در سیاست سلطهگرایانه آمریکاست؛ سیاستی که برای تأمین منافع واشنگتن، امنیت منطقه را هزینه کرده است. از این منظر، توجه به واقعیتهای میدان و پرهیز از رویکرد آمریکامحور، شرط اساسی موفقیت هر ابتکار منطقهای است.
معادله هرمز دیگر به گذشته بازنمیگردد
ایران از برگزاری نشست عمان استقبال میکند و میتواند ابتکارهای متعددی برای تقویت همگرایی و بومیسازی امنیت ارائه دهد؛ اما یک واقعیت باید مورد توجه همه حاضران باشد: معادلات خلیج فارس و تنگه هرمز دیگر به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت.
ایران طی سالها در چارچوب حسن همجواری، آزادی تردد در خلیج فارس و دریای عمان را رعایت کرده است؛ اما تجاوزهای نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی، شرایط منطقه را تغییر داده و جمهوری اسلامی ایران در چارچوب حق دفاع مشروع و مسئولیت خود در قبال امنیت منطقه، موازنهای جدید و قانونمند برای تردد در تنگه هرمز برقرار کرده است.
هر توافقی میان ایران و عمان یا هر سازوکاری که در نشست کشورهای ساحلی شکل گیرد، ناظر بر دوران پس از جنگ خواهد بود و به معنای تغییر معادلات جاری نیست. در شرایط کنونی، حاکمیت و نظارت ایران بر تنگه هرمز همچنان برقرار است و هر سازوکار امنیت دریایی باید ملاحظات امنیتی و منطقهمحور ایران را لحاظ کند.
حضور ایران در عمان از موضع ضعف نیست؛ بلکه دیپلماسی نشسته بر شانههای میدان است. تهران در کنار پاسخ سریع، سنگین و دردآور به متجاوزان، بر گفتوگو، همگرایی منطقهای و تحقق امنیت بومی تأکید دارد؛ مسیری که مقصد نهایی آن، پایان حضور بیگانگان و تقویت استقلال امنیتی کشورهای منطقه است.