سیل ویرانگر نپال بار دیگر اهمیت سامانههای هشدار سریع و مدیریت مناطق پرخطر را برجسته کرده است؛ کارشناسان هشدار میدهند که با توجه به احتمال افزایش بارشهای پاییزی، برخی مناطق ایران نیز در معرض خطر سیلابهای ناگهانی قرار دارند.
نورنیوز-گروه حوادث: سیلاب ویرانگر اخیر در مناطق کوهستانی نپال، تنها یک حادثه طبیعی در جنوب آسیا نیست و میتواند برای کشورهایی مانند ایران نیز یک هشدار جدی باشد. سرعت بالای وقوع سیلابهای ناگهانی و قدرت تخریب آنها نشان میدهد که نبود آمادگی و سامانههای هشدار سریع میتواند خسارتهای انسانی و مالی سنگینی به دنبال داشته باشد.
در حادثه اخیر نپال، سیلابی عظیم و ناگهانی وارد یکی از مناطق کوهستانی شد و در مدت کوتاهی بخش قابل توجهی از ساختمانها و مناطق مسکونی مسیر خود را تخریب کرد.
تصاویر منتشرشده از این حادثه، شدت و سرعت جریان آب را نشان میدهد؛ بهگونهای که یک ساختمان چندطبقه در مدت کوتاهی در میان حجم عظیم آب گرفتار و تخریب شد.
سیلاب ناگهانی چگونه شکل گرفت؟
بررسیهای اولیه نشان میدهد منشأ این سیلاب با تحولات طبیعی در ارتفاعات هیمالیا ارتباط داشته است. ذوب شدن یکی از یخچالهای طبیعی در بالادست، موجب ریزش حجم زیادی از یخ و سنگ به داخل رودخانه شد.
این مواد در مسیر رودخانه یک سد طبیعی ایجاد کردند و حجم زیادی از آب برای مدتی پشت این مانع جمع شد. در نهایت با شکستن سد طبیعی، حجم عظیمی از آب با سرعت بالا به سمت پاییندست حرکت کرد و سیلاب ناگهانی شکل گرفت.
این سیلاب پس از خروج از مسیر معمول رودخانه، وارد مناطق مسکونی شد و خسارت گستردهای بر جای گذاشت.
هشدار سریع؛ حلقه مفقوده مدیریت سیلاب
یکی از مهمترین موضوعاتی که پس از حادثه نپال مطرح شده، امکان استفاده از سامانههای هشدار سریع سیل برای کاهش تلفات انسانی است.
سیلابهای ناگهانی ممکن است فرصت بسیار محدودی برای واکنش در اختیار مردم و دستگاههای امدادی قرار دهند. به همین دلیل، نصب حسگرهای پایش سطح آب و جریان رودخانه در بالادست و انتقال سریع اطلاعات به مناطق پاییندست میتواند زمان ارزشمندی برای تخلیه مناطق پرخطر ایجاد کند.
در ماجرای سیل نپال نیز بحثهایی میان مقامات این کشور و چین درباره عملکرد سامانههای هشدار سریع شکل گرفته است. طرف چینی اعلام کرده که حسگرهای تشخیص سیلاب، هشدارهایی را به مقامات نپال ارسال کرده بودند؛ موضوعی که از سوی مقامهای نپال مورد اختلاف قرار گرفته است.
چرا تجربه نپال برای ایران مهم است؟
ایران نیز در سالهای گذشته بارها با پدیده سیلاب ناگهانی مواجه شده است؛ بهویژه در مناطق کوهستانی، درهها و مناطقی که ساختوساز یا فعالیتهای انسانی در حریم رودخانهها و مسیلها انجام شده است.
در سالهای ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۳ نیز برخی مناطق کشور با سیلابهای ناگهانی مواجه شدند و خسارتهای انسانی و مالی بر جای ماند.
حادثه خرداد ۱۴۰۳ در جاده چالوس نیز نمونهای از قدرت تخریب سیلاب ناگهانی بود. در جریان این حادثه، یک رستوران در مسیر جاده چالوس در اثر سیلاب تخریب شد و تعدادی از مسافران و خودروها گرفتار سیلاب شدند.
استانهای جنوبی کشور نیز در سال ۱۳۹۸ شاهد سیلابهای گستردهای بودند که خسارتهای قابل توجهی به مناطق مختلف وارد کرد.
خطر افزایش بارشهای پاییزی
در کنار تجربه سالهای گذشته، موضوع دیگری که اهمیت آمادگی برای سیلاب را بیشتر میکند، احتمال افزایش بارشها در برخی مناطق کشور طی پاییز پیشرو است.
علی بیتاللهی، صاحبنظر حوزه مخاطرات علوم زمین، با اشاره به پیشبینی وقوع پدیده النینو برای پاییز پیشرو، نسبت به احتمال افزایش بارش در برخی مناطق ایران هشدار داده است.
افزایش بارش بهتنهایی به معنای وقوع سیلاب نیست، اما زمانی که بارندگی شدید در مدت کوتاه رخ دهد، احتمال شکلگیری روانآب و سیلاب ناگهانی افزایش پیدا میکند؛ بهویژه در مناطقی که ظرفیت عبور آب کاهش یافته یا مسیرهای طبیعی جریان آب دستکاری شدهاند.
جنگلخواری و لایروبی نکردن رودخانهها؛ دو عامل تشدیدکننده
یکی از نگرانیهای کارشناسان، افزایش آسیبپذیری برخی مناطق مستعد سیلاب در نتیجه تغییرات انسانی است.
تغییر کاربری اراضی، تخریب پوشش گیاهی، جنگلخواری و از بین رفتن درختان میتواند توان طبیعی زمین برای جذب و کنترل روانآبها را کاهش دهد.
از سوی دیگر، لایروبی نشدن رودخانهها و مسیلها نیز میتواند ظرفیت عبور جریان آب را کاهش دهد و در زمان بارندگی شدید، آب را به سمت مناطق مسکونی و زیرساختها هدایت کند.
به همین دلیل، مدیریت سیلاب تنها به زمان وقوع بارندگی محدود نمیشود و باید مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه از جمله شناسایی نقاط پرخطر، آزادسازی مسیر رودخانهها، حفظ پوشش گیاهی و ایجاد سامانههای پایش و هشدار سریع در دستور کار قرار گیرد.
نصب سنسورهای هشدار سریع؛ یک راهکار پیشگیرانه
یکی از راهکارهای مطرحشده برای کاهش تلفات سیلابهای ناگهانی، نصب سنسورهای هشدار سریع سیل در مناطق پرخطر است.
این سامانهها میتوانند تغییرات سطح آب و جریان رودخانه را در بالادست ثبت و اطلاعات را در کوتاهترین زمان به مراکز مدیریت بحران منتقل کنند. در صورت طراحی مناسب، چنین سامانهای میتواند پیش از رسیدن سیلاب به مناطق مسکونی، فرصت لازم برای هشدار و تخلیه را فراهم کند.
بیتاللهی بر ضرورت نصب این تجهیزات در نقاط پرخطر تأکید کرده و اجرای این اقدام را در چارچوب وظایف دستگاههای مسئول مدیریت منابع آب و بحران میداند.
سیل نپال یک هشدار برای ایران
تجربه نپال نشان میدهد که در برابر سیلابهای ناگهانی، تنها مقابله پس از وقوع حادثه کافی نیست. سرعت شکلگیری این نوع سیلابها ممکن است به حدی باشد که بدون سامانه هشدار سریع، حتی نیروهای امدادی نیز فرصت کافی برای واکنش نداشته باشند.
برای ایران نیز که بخشهایی از آن در معرض بارشهای شدید، سیلابهای ناگهانی و تغییرات کاربری زمین قرار دارد، سرمایهگذاری در سامانههای هشدار سریع، مدیریت حریم رودخانهها و مسیلها و کاهش عوامل تشدیدکننده خطر میتواند نقش مهمی در کاهش تلفات و خسارتهای آینده داشته باشد.