پژوهش جدید نشان میدهد بقایای داروهای مصرفنشده و حتی داروهای روزمره مانند استامینوفن و سیتریزین میتوانند از مسیر فاضلاب و رودخانهها وارد دریا و اقیانوس شوند و سلامت اکوسیستمهای آبی و در نهایت انسان را تهدید کنند.
نورنیوز-گروه اجتماعی: داروهای روزمرهای که در خانهها نگهداری و مصرف میشوند، ممکن است به یکی از منابع مهم آلودگی آب تبدیل شوند. نتایج پژوهش جدید نشان میدهد داروهای بدون نسخه میتوانند سهم قابلتوجهی از آلودگیهای دارویی رودخانهها را تشکیل دهند و برخی از این ترکیبات به اندازهای در محیط آبی بمانند که از رودخانهها به مناطق ساحلی و در نهایت اقیانوس راه پیدا کنند.
پژوهشگران با بررسی رودخانههای اصلی در هنگکنگ دریافتند داروهای بدون نسخه در فصل بارندگی سهم بسیار زیادی از آلودگی دارویی در محیطهای آبی را دارند، در حالی که داروهای تجویزی سهم کمتری را به خود اختصاص میدهند. این یافته، توجهها را به داروهای معمولی و روزمرهای جلب میکند که بسیاری از مردم آنها را کمخطرتر از داروهای تجویزی میدانند.
کِنِث مییی-یی لئونگ، پژوهشگر و استاد دانشگاه «سیتی هنگکنگ» (CityUHK) اظهار کرد: معمولا تصور میشود داروهای تجویزی پیچیده یا محدود شده بیشترین خطر زیستمحیطی را دارند اما یافتههای این پژوهش اهمیت داروهای مصرفی روزمره خانوارها را بیشتر آشکار کرده است.
از آنجا که تاثیر داروها پس از مصرف خوراکی است، این مواد اغلب دارای ویژگیهای مولکولی هستند که امکان جابهجایی آنها در آب را فراهم میکند. همین ویژگی میتواند موجب شود بقایای دارویی در محیطهای رودخانهای حرکت، از دهانه رودخانهها عبور کنند و در نهایت وارد اقیانوس شوند که میتوانند برای اکوسیستمهای دریایی تهدید ایجاد کنند. بقایای دارویی حتی در دریاهای عمیق و مناطق دورافتاده دریایی نیز شناسایی شدهاند.
پژوهشگران اظهار کردند: آلودگی دارویی را نمیتوان فقط مشکل محلی دانست و برای مدیریت آن باید مسیر رودخانه، دهانه و سپس دریا را بهصورت یک زنجیره بههمپیوسته در نظر گرفت.
در این پژوهش، حدود ۸۰ درصد داروهای بررسی شده در محیطهای آبی دارای ویژگیهای «پایداری، تحرک و سمی» تشخیص داده شدند. پاراستامول (استامینوفن)، سیتریزین، سایمتیدین، سیتاگلیپتین و فکسوفنادین نیز به دلیل احتمال بالای پراکنده شدن در محیطهای دریایی، در گروه آلایندههای اولویتدار قرار گرفتند. نکته قابل توجه این بود که چهار آلاینده نخست، همگی داروهای بدون نسخه بودند.
پژوهشگران داروهای بدون نسخه را به دلیل دسترسی آسان و مصرف مداوم، نوعی آلاینده «شبهپایدار» توصیف کردند. حتی اگر برخی از این مواد ذاتا بهسرعت تجزیه شوند، مصرف مداوم آنها باعث میشود بقایای این ترکیبات همواره در اکوسیستمهای آبی حضور داشته باشند. بهعنوان مثال، کافئین و پاراستامول مواد پایداری نیستند اما به دلیل ورود مداوم به محیط زیست، در میان آلایندههای اولویتدار قرار گرفتهاند.
پژوهشگران معتقدند میتوان با تمرکز بر رودخانههایی که بیشترین میزان انتقال داروهای اولویتدار را دارند، آلودگی دارویی محیطهای آبی را کاهش داد. ارتقای سامانههای تصفیه فاضلاب و نصب مخازن نگهدارنده آب سطحی در امتداد رودخانههای اصلی نیز از دیگر راهکارهای پیشنهادی است.
نشریه ایژن ساینتیست گزارش کرد، در کنار این اقدامات، افزایش آگاهی عمومی نیز اهمیت زیادی دارد. داروهای مصرف نشده یا تاریخ گذشته نباید در زبالههای معمولی ریخته یا در فاضلاب تخلیه، بلکه باید برای دفع مناسب به مراکز مربوط بازگردانده شوند. ارائه دستورالعملهای روشنتر درباره نحوه دفع ایمن داروها نیز میتواند در کاهش ورود بقایای دارویی به محیط زیست موثر باشد.
هدررفت دارو؛ هزینهای که فقط مالی نیست
آلودگی دارویی تنها یکی از پیامدهای مصرف نادرست یا هدررفت داروهاست. بخش قابلتوجهی از داروهایی که خریداری یا تجویز میشوند، ممکن است هرگز مصرف نشوند و در نهایت دور ریخته شوند. این مسئله علاوه بر تحمیل هزینه به نظام سلامت، پیامدهای زیستمحیطی و حتی خطراتی برای سلامت بیماران دارد.
برآوردها نشان میدهد سالانه هزاران تن داروی نیمه مصرف شده دور ریخته میشود و ارزش مالی این داروهای هدررفته به صدها میلیون پوند میرسد. بخش قابل توجهی از این هدررفت به داروهایی مربوط است که پس از دریافت از داروخانه، دیگر مورد استفاده قرار نمیگیرند حتی ممکن است دارو بدون باز شدن بستهبندی دور انداخته شود.
متخصصان حوزه داروسازی بر ضرورت بازبینی منظم نسخههای تکراری تاکید کردند تا داروهایی که دیگر مورد نیاز بیماران نیستند، شناسایی شوند. همچنین از مردم خواسته میشود هنگام سفارش مجدد دارو، تنها داروهایی را درخواست کنند که واقعا به آنها نیاز دارند.
هدررفت دارو فقط به معنای از بین رفتن منابع مالی نیست. داروهای مانده در خانه ممکن است بدون توصیه پزشک یا داروساز دوباره مصرف شوند. این مسئله بهویژه درباره آنتیبیوتیکها اهمیت دارد، زیرا مصرف خودسرانه یا نادرست آنها میتواند به گسترش مقاومت میکروبی کمک کند؛ مقاومتی که یکی از مهمترین تهدیدها برای پزشکی مدرن به شمار میرود.
از سوی دیگر، دور ریختن نادرست داروها میتواند باعث ورود مواد دارویی به آب و خاک شود و به محیطزیست آسیب برساند. بنابراین کاهش هدررفت دارو را باید همزمان از سه منظر اقتصادی، سلامت عمومی و محیطزیست دنبال کرد.
بازبینی منظم داروهای مصرفی، سفارش دارو متناسب با نیاز واقعی، دریافت مشاوره از داروساز و تحویل داروهای بلااستفاده یا تاریخ گذشته به مراکز تعیین شده برای دفع ایمن، از جمله اقداماتی است که میتواند به کاهش این مشکل کمک کند.
گاردین گزارش کرد که در نهایت، نقش داروساز تنها به تحویل دارو محدود نمیشود. آموزش بیماران درباره مصرف صحیح، جلوگیری از مصرف خودسرانه، بررسی داروهای مورد استفاده و راهنمایی درباره نحوه دفع داروهای مازاد، بخشی از مسوولیتی است که میتواند هم به حفظ منابع نظام سلامت و هم به کاهش آثار زیستمحیطی داروها کمک کند.