جمعیت جهان که در سال 2022 از مرز 8 میلیارد نفر عبور کرد، اکنون وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن کاهش مستمر نرخ رشد، جهان را تا پایان قرن به آستانه رشد صفر و حتی منفی میرساند.
نورنیوز-گروه اجتماعی: جهان در یکی از مهمترین تحولات جمعیتی تاریخ خود قرار گرفته است. تازهترین برآوردهای جمعیتی سازمان ملل نشان میدهد که اگرچه جمعیت کره زمین همچنان در حال افزایش است، اما سرعت این افزایش با شتابی چشمگیر رو به کاهش گذاشته و روندی آغاز شده که میتواند ساختار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جهان را در دهههای آینده دگرگون کند.
بررسی روند هفتاد سال گذشته نشان میدهد که از سال ۱۹۵۰ تاکنون، جمعیت جهان از حدود ۲.۵ میلیارد نفر به ۸ میلیارد نفر در ۱۵ نوامبر ۲۰۲۲ رسیده است. این رشد کمسابقه عمدتاً حاصل کاهش مرگومیر، توسعه خدمات بهداشتی، افزایش امید به زندگی و بهبود شرایط تغذیه در بسیاری از کشورهای جهان بوده است.
در مقابل، نرخ رشد سالانه جمعیت مسیر متفاوتی را طی کرده است. این نرخ در دهه ۱۹۶۰ به بالاترین سطح تاریخی خود رسید و حتی در مقاطعی به حدود ۲.۳ درصد نزدیک شد. اما پس از آن، روندی نزولی آغاز شد که تاکنون بدون وقفه ادامه یافته است. بر اساس دادههای موجود، نرخ رشد سالانه جمعیت جهان در ۱۵ نوامبر ۲۰۲۲ به ۰.۸۸ درصد کاهش یافته؛ رقمی که پایینترین سطح طی چند دهه اخیر محسوب میشود و بیانگر ورود جهان به مرحلهای جدید از تحولات جمعیتی است.
برآوردهای آینده نیز این روند را تأیید میکنند. اگرچه جمعیت جهان تا دهههای میانی قرن حاضر همچنان افزایش خواهد یافت، اما سرعت این رشد هر سال کمتر میشود. پیشبینیها نشان میدهد جمعیت جهانی تا حوالی دهه ۲۰۸۰ به بیش از ۱۰ میلیارد نفر خواهد رسید و سپس تقریباً در همین محدوده تثبیت میشود. در پایان قرن بیستویکم نیز جمعیت جهان اندکی بیش از ۱۰ میلیارد نفر برآورد شده است.
در مقابل، نرخ رشد سالانه همچنان کاهش خواهد یافت. بر اساس سناریوی میانی سازمان ملل، این نرخ تا پایان قرن به صفر نزدیک میشود و حتی در برخی سناریوهای پیشبینی، وارد محدوده منفی خواهد شد. بازه پیشبینیها نیز نشان میدهد که اگرچه عدمقطعیتهایی درباره آینده وجود دارد، اما تقریباً همه سناریوها بر ادامه روند نزولی نرخ رشد اتفاق نظر دارند.
یکی از مهمترین پیامدهای این تحول، افزایش سهم سالمندان در جمعیت جهان است. کاهش نرخ باروری، افزایش طول عمر و کاهش تعداد تولدها موجب میشود نسبت جمعیت سالمند به جمعیت در سن کار بهطور پیوسته افزایش یابد. این وضعیت میتواند فشار قابلتوجهی بر صندوقهای بازنشستگی، نظامهای سلامت، بازار کار و بودجه عمومی دولتها وارد کند.
در بسیاری از کشورها، کاهش جمعیت جوان به معنای کمبود نیروی کار، کاهش ظرفیت تولید، کند شدن رشد اقتصادی و نیاز بیشتر به مهاجرت نیروی انسانی خواهد بود. از سوی دیگر، الگوی مصرف، خدمات درمانی، مسکن و حتی سیاستگذاریهای آموزشی نیز متناسب با جامعهای سالمند دچار تغییرات اساسی خواهد شد.
در عین حال، این روند در همه مناطق جهان یکسان نیست. برخی کشورهای آفریقایی همچنان نرخ رشد جمعیتی بالایی دارند، اما بسیاری از کشورهای اروپایی، شرق آسیا و حتی بخشهایی از آمریکای شمالی با نرخ باروری پایینتر از سطح جانشینی روبهرو هستند. همین تفاوتها باعث میشود توازن جمعیتی جهان طی دهههای آینده تغییر کند و سهم مناطق مختلف از جمعیت جهانی دگرگون شود.
در مجموع، مهمترین پیام نمودارهای جمعیتی این است که جهان از دوره انفجار جمعیت عبور کرده و اکنون وارد عصر «کند شدن رشد» شده است. اگر روندهای فعلی ادامه یابد، قرن بیستویکم نه با نگرانی از افزایش بیرویه جمعیت، بلکه با چالشهای ناشی از سالمندی، کاهش زاد و ولد و رسیدن نرخ رشد به صفر یا حتی مقادیر منفی شناخته خواهد شد؛ تحولی که میتواند یکی از تعیینکنندهترین روندهای جمعیتی تاریخ بشر باشد.