روزنامه والاستریت ژورنال در گزارشی مدعی شد مأموریت نظامی آمریکا برای باز نگه داشتن تنگه هرمز با مانع مهمی روبهرو شد؛ عربستان سعودی با همکاری در این عملیات موافقت نکرد.
نورنیوز-گروه بین الملل: به گفته مقامات آمریکایی آشنا با این موضوع، این مخالفت، ایالات متحده را مجبور به لغو عملیات «پروژهٔ آزادی» کرد و به عملیات نظامیای که ساعاتی پیشتر توسط رئیسجمهور ترامپ برای تضمین عبور امن کشتیها آغاز شده بود، پایان داد.
مقامات آمریکایی و عربی آشنا با مذاکرات گفتند که کاخ سفید که از این موضوع به خشم آمده بود، تهدید کرد در صورت عدم تغییر موضع پادشاهی، تحویل موشکهای رهگیر مورد نیاز عربستان برای سرنگونی موشکها و پهپادهای ایرانی را به تأخیر خواهد انداخت. در نهایت عربستان سعودی عقبنشینی کرد، اما مقامات آمریکایی در آن زمان گفتند که این آسیب بهسادگی قابل جبران نیست.
اکنون، به گفتهی مقامات آمریکایی آشنا با فرآیند برنامهریزی، ایالات متحده در حال بررسی کاهش حضور نظامی خود در این پادشاهی است.
این تهدیدات آمریکا که پیشتر گزارش نشده بود، بزرگترین شکاف در سالهای اخیر در روابطی محسوب میشود که دههها پایهگذار ترتیبات امنیتی در خلیج فارس بوده است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجهٔ آمریکا، هفتهی گذشته برای دیدار با مقامات ارشد منطقه به خلیج فارس سفر کرد. او از امارات متحدهٔ عربی، کویت و بحرین دیدار کرد – سه کشوری که در طول جنگ بیشترین ضربه را از ایران خوردند – اما به عربستان سعودی سفر نکرد.
افراد آشنا با طرز فکر پادشاهی گفتند که مقامات سعودی از این موضوع ناراضی بودند و تصمیم روبیو برای سفر نکردن به ریاض را بهعنوان یک تحقیر حسابشده تلقی کردند.
مقامات دولت ترامپ این ادعا را رد کردند که چنین قصدی داشتهاند و گفتند که روبیو در حاشیهی نشست شورای همکاری خلیج فارس در بحرین، گفتوگوهای مثبتی با فیصل بن فرحان، وزیر خارجهٔ سعودی داشته است. ایالات متحده و تمام اعضای شورای همکاری خلیج فارس پس از این نشستها بیانیهی مشترکی صادر کردند که در آن «تعهد قوی» خود به مشارکت دوجانبه را تأیید کردند.
یک هفته پیش از آن، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، دعوت برای شرکت در نشست سران گروه هفت در فرانسه را رد کرد تا نسبت به نحوهی مدیریت جنگ توسط آمریکا اعتراض کند، به گفتهی افراد آشنا با طرز فکر پادشاهی. رهبران امارات، قطر و مصر در این نشست حضور یافتند. رسانههای سعودی در آن زمان گزارش کردند که ولیعهد در نامهای به میزبانان فرانسوی خود اعلام کرد که به دلیل تعهدات قبلی نمیتواند شرکت کند.
ریاض به درخواستهای مکرر برای اظهارنظر پاسخی نداد
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت که واشنگتن و ریاض رابطهی بسیار خوبی دارند. او گفت: «رئیسجمهور ترامپ در هر موضوع خاصی به نظرات گوناگون گوش میدهد و نظر شرکای منطقهای خود را جدی میگیرد. در نهایت، او تمام تصمیمات را بر اساس آنچه برای مردم آمریکا بهترین است، اتخاذ میکند.»
پنتاگون از اظهارنظر خودداری کرد
مشخص نیست که این اختلافها و تحقیرها تا چه حد میتواند بر روابطی تأثیر بگذارد که مدتها سنگبنای سیاست امنیتی آمریکا در خاورمیانه بوده است. روابط نزدیک آمریکا و عربستان به جریان آزاد نفت کمک میکند که به دلار قیمتگذاری میشود و تعهد سنگین آمریکا به اسرائیل را متوازن میکند. این پادشاهی مشتری عمدهی تسلیحات آمریکایی و منبع سرمایهگذاری، از جمله برای زنجیرههای تأمین مواد معدنی حیاتی، هوش مصنوعی و همکاری هستهی غیرنظامی است.
نظامیان آمریکا اولین بار در سال ۱۹۴۵ حقوق پایگاهی در این پادشاهی به دست آوردند و در طول جنگهای عراق آن را گسترش دادند. در دوران اولین دولت ترامپ، آمریکا حضور خود را در پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در عربستان تا حد زیادی بهعنوان سدی در برابر ایران تقویت کرد.
این روابط پیشتر نیز در دوران پس از ۱۱ سپتامبر دچار تنش شده بود. آمریکا در طول سالها به دلیل ملاحظات سیاسی و پیامدهای داخلی حضور نیروهای خارجی در کشوری که مقدسترین زیارتگاههای اسلام در آن قرار دارد، مجبور به کاهش و حتی پایان دادن به حضور خود در پایگاههای سعودی شد. اولین دولت ترامپ در سال ۲۰۲۰ و به دنبال اختلافی بر سر تولید نفت این پادشاهی، سامانههای دفاع موشکی پاتریوت را از عربستان خارج کرد و گفت که دیگر برای دفاع نیازی به آنها نیست.
ولیعهد در دورهی دوم ریاستجمهوری ترامپ، بسیار روی رابطهی خود با او شرط بسته بود. این استراتژی پاییز گذشته با سفر به کاخ سفید به ثمر نشست، جایی که ترامپ از رهبر بالفعل سعودی تمجید کرد و نگرانیها دربارهی قتل جمال خاشقچی، روزنامهنگار، در سال ۲۰۱۸ در کنسولگری سعودی را نادیده گرفت – موضوعی که ولیعهد را از آمریکا، از جمله بسیاری از اعضای کنگره، دور کرده بود.
اما عربستان سعودی و آمریکا هرگز واقعاً بر سر جنگ با ایران – که دولت ترامپ آن را «خشم حماسی» نامیده بود – همنظر نبودند. به گفتهی مقامات عربی، پادشاهی و دیگر قدرتهای خلیج فارس اوایل امسال هفتهها از دولت آمریکا خواستند پس از اینکه آمریکا نیروهای خود را در منطقه افزایش داد و به متحدان خود گفت برای یک حملهی بزرگ آماده شوند، راهحلی دیپلماتیک بیابند.
مقامات عربی گفتند که مقامات سعودی به کاخ سفید گفتند هر گونه تلاش برای سرنگونی رژیم ایران، تنگهی هرمز را خواهد بست، بازارهای نفت را به هم میریزد، به اقتصاد آمریکا آسیب میزند و ثبات آنها و منطقه را به خطر میاندازد. پادشاهی و دیگر کشورهای خلیج فارس اعلام کردند که اجازه نمیدهند از پایگاهها یا حریم هوایی آنها برای حمله به ایران استفاده شود.
به گفتهی مقامات عربی، آمریکا به هر حال همراه با اسرائیل جنگ را آغاز کرد و نگرانی سعودیها را تشدید کرد که سرمایهگذاری آنها در این رابطه، تأثیر واقعی نداشته است. ایران نیز در پاسخ حملات موشکی و پهپادی به مراکز جمعیتی خلیج فارس، زیرساختهای انرژی و فرودگاهها انجام داد تا هزینههای اقتصادی و سیاسی درگیری را افزایش دهد.
با وجود تردید اولیه، پادشاهی و دیگر کشورهای خلیج فارس به سرعت به آمریکا اجازه دادند از پایگاهها و حریم هوایی آنها برای حملات استفاده کنند. برخی – از جمله عربستان – در نهایت نقش فعالتری ایفا کردند و حملاتی را به اهدافی از جمله پایگاههای موشکی و پهپادی ایران انجام دادند، به گفتهی مقامات آمریکایی و یک مقام خلیجفارسی. پادشاهی بهطور علنی این حملات را تأیید نکرده است.
اما ایران کارزار هوایی کوبنده را تحمل کرد و با حمله به زیرساختهای مهم انرژی مانند پروژهی گاز طبیعی راسلافان قطر، مرکز نفتی فجیره در امارات و مجتمع نفتی راستنوره در عربستان، منطقه را به لرزه درآورد. ایران، قدرت را تحکیم بخشید و در طول جنگ تمایل بیشتری به ریسکپذیری نشان داد.
با توجه به اینکه مقامات سعودی از حملات بیشتر ایران به صادرات انرژی خود – از جمله از سوی حوثیهای مورد حمایت ایران در دریای سرخ، که پادشاهی بیشتر نفت خود را از آنجا صادر میکرد – میترسیدند، ولیعهد تغییر مسیر داد و برای کاهش تنشها اقدام کرد.
به گفتهی برخی از افراد آشنا با این موضوع، عربستان به آمریکا شکایت کرد که حملات امارات به ایران – که از روزهای اول جنگ آغاز شد و تا یک روز پس از اعلام آتشبس در آوریل ادامه یافت – خطر آتشگرفتن تأسیسات انرژی منطقه توسط ایران را افزایش میدهد.
آنها گفتند که سعودیها از آمریکا خواستند که بر امارات فشار آورد تا حملات تلافیجویانه را متوقف کند و به تلاشهای دیپلماتیک کشورهای منطقه بپیوندد.
مقامات عربی گفتند که عربستان همچنین بر آمریکا فشار آورد تا محاصرهی بنادر ایران را لغو کند و به میز مذاکره بازگردد، زیرا ترس داشت که اقدام ترامپ برای خفه کردن تجارت ایران، این کشور را به تشدید تنش و مختل کردن سایر مسیرهای مهم کشتیرانی سوق دهد.
ترامپ محاصره را حفظ کرد و در اوایل ماه مه، زمانی که در شبکههای اجتماعی عملیات «پروژهٔ آزادی» – یک تلاش نظامی برای محافظت از نفتکشها و دیگر کشتیهای تجاری در تنگهی هرمز – را اعلام کرد، کشورهای خلیج فارس از جمله عربستان را غافلگیر کرد.
ساعاتی پس از پست او، کشتیهای جنگی آمریکا برای کمک به حفاظت از کشتیها وارد خلیج فارس شدند. جنگندهها، هلیکوپترهای تهاجمی و پهپادها برای پوشش هوایی به پرواز درآمدند و پهپادهای زیردریایی آبراهه را زیر نظر گرفتند.
به گفتهی افراد آشنا با این مکالمات، سعودیها که پایگاهها و حریم هوایی آنها برای آمریکا لازم بود، از این عملیات نگران شدند. ولیعهد سعودی پس از مشورت با مشاوران خود به ترامپ گفت که این تلاش ایران را خشمگین میکند و باید تجدید نظر شود.
همانطور که آمریکا دو کشتی خود را از تنگه عبور میداد، ایران موشکها و پهپادهایی را به سمت کشتیهای تجاری، نیروی دریایی آمریکا و یک مرکز ترانزیت نفت امارات شلیک کرد که آن مرکز آتش گرفت. این درگیری، جدیترین تشدید تنش از زمان اعلام آتشبس توسط ترامپ در آوریل بود.
به گزارش والاستریت ژورنال، عربستان پس از اینکه ترامپ حملات ایران را کماهمیت جلوه داد، دسترسی به پایگاهها و حریم هوایی خود را برای پروژهٔ آزادی مسدود کرد.
مقامات آمریکایی از این اقدام که عملاً پروژهٔ آزادی را متوقف کرد، شوکه شدند.
این تغییر موضع در مورد پایگاهها، بزرگترین تنش در روابط نظامی سعودی و آمریکا در سالهای اخیر بود و باعث مجموعهای از تماسهای تلفنی تنشآمیز بین ترامپ و ولیعهد سعودی شد.
تغییر موضع پادشاهی، اسرائیل و همسایهی خلیجفارسی آن، امارات را نیز ناراحت کرد. به گزارش ژورنال، شیخ محمد بن زاید، رئیسجمهور امارات، پیشتر نیز از اینکه ولیعهد از مشارکت در اقدامات نظامی هماهنگ علیه ایران در همان ابتدای جنگ خودداری کرد، ناراحت بود.
این تنشها، شکاف فزاینده بین دو قدرت خلیج فارس را تشدید کرد. امارات در آوریل از اوپک خارج شد و این کارتل نفتی تحت رهبری سعودی را ترک کرد و قول داد که روابط امنیتی با آمریکا و اسرائیل را دوچندان کند.
عربستان سعودی بر موضع خود پافشاری کرده است. این کشور با ایران ارتباط برقرار کرده و نیروهایی را از پاکستان به خاک خود آورده است – کشوری که با پادشاهی اتحادیهی دفاعی جدیدی دارد و رهبری تلاشها برای مذاکره برای پایان دادن به جنگ را بر عهده داشت.
شاهزاده ترکی الفیصل، عضو ارشد خاندان سلطنتی سعودی که بیش از دو دهه ریاست سازمان اطلاعاتی این کشور را بر عهده داشت، در ماه مه در روزنامهی سعودیتبار «عرب نیوز» نوشت: «هنگامی که ایران و دیگران سعی کردند پادشاهی را به کورهی نابودی بکشانند، رهبری ما ترجیح داد دردهای ناشی از همسایه را تحمل کند تا جان و مال شهروندان خود را حفظ کند.»
به گفتهی مقامات عربی، عربستان محدودیتهای پایگاهی و حریم هوایی خود را پس از آن لغو کرد که مقامات آمریکایی به پادشاهی هشدار دادند در صورت عقبنشینی نکردن، در اولویت دریافت سلاحهای دفاعی قرار نخواهد گرفت.
عمر کریم، تحلیلگر سیاست خارجی و ژئوپلیتیک سعودی در مرکز پژوهشهای ملک فیصل و مطالعات اسلامی، گفت: «تفاهم ولیعهد با ایران که از طریق هماهنگی پاکستان حاصل شد، قبلاً نتایجی داشته است، به این معنی که بیشتر زیرساختهای سعودی همچنان امن و هدف قرار نگرفتهاند و به پادشاهی اجازه میدهد از سیاست کلی آمریکا فاصله بگیرد. بدیهی است که شکاف بزرگتر با آمریکا، جعبهی پاندورای عظیمی را باز خواهد کرد و هر دو طرف سعی خواهند کرد از آن اجتناب کنند.»
آمریکا پروژهٔ آزادی را که تعداد زیادی از داراییهای نظامی را به حفاظت از کشتیها اختصاص داده بود، دوباره راهاندازی نکرد. در عوض، بهصورت مخفیانه با کشتیها هماهنگ کرد تا در تاریکی شب و با خاموش بودن فرستندههای خود، آنها را از خلیج فارس خارج کند.
به گفتهی افراد آشنا با این موضوع، آمریکا اکنون در حال بررسی کاهش حضور خود در عربستان و متمرکز کردن نیروهای خود در کشورهایی است که در طول جنگ حمایت بیشتری داشتند، از جمله اسرائیل و اردن. مقامات هشدار دادند که برنامهریزی در مراحل اولیه است و هیچ تصمیمی اتخاذ نشده است.