فروش 700 هزار نسخه کتاب در نمایشگاه مجازی، و نیز حضور چشمگیر مردم در دو نمایشگاه حضوری باغ کتاب و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، نشان میدهد که جامعه ایرانی، علیرغم همه دگرگونیهای رسانهای، هنوز کاملاً به فرهنگ تصویر و ویدئو تسلیم نشده و کتاب همچنان مرجع تولید معنا، منزلت و آگاهی باقی مانده است.
نورنیوز- گروه فرهنگی: سه رویداد شاخص، اردیبهشت و خرداد امسال را به روزهای پررونق کتاب شبیه کرد. این سه رویداد عبارت بودند از نمایشگاه مجازی کتاب، اردیبهشت کتاب در مجموعه باغ کتاب تهران، و نهایتا نمایشگاه کتاب کودک و نوجوان در مجموعه کانون پرورش فکری. هرچند امسال به دلیل شرایط جنگی، تصمیم بر آن شد که نمایشگاه بین المللی کتاب تهران به عنوان بزرگترین رویداد فرهنگی کشور به صورت حضوری برگزار نشود، اما این رخداد تاحدود زیادی فضای نشر و کتاب را در کشور حاکم کرد و در حد خود، جانی به کالبد کم رمق نشر بخشید.
فروش ۷۰۰ هزار نسخه کتاب در نمایشگاه مجازی کتاب، رقم نسبتا چشمگیری به حساب میآید. گزارشها از رونق مطلوب فروش در دو نمایشگاه باغ کتاب و کانون حکایت دارد. در دورهای که بسیاری از تحلیلها از افول فرهنگ مکتوب و میل به کتابخوانی، سلطه شبکههای اجتماعی و بحران توجه سخن میگویند، چنین آمارهایی نشان میدهند که کتاب هنوز در ایران یک کالای فرهنگی محبوب، سالم، زنده، اثرگذار و حتی هویتساز است؛ حتی اگر شیوه دسترسی به آن تغییر کرده باشد.
نمایشگاه مجازی کتاب، برخلاف تصور اولیه که آن را نسخهای اضطراری و موقت از نمایشگاه فیزیکی میدانست، حالا بعد از هفت دور برگزاری، به یک نهاد فرهنگی مستقل تبدیل شده است. این تحول از آنجا اهمیت دارد که نمایشگاه سنتی تهران، سالها بیشتر به یک «رویداد شهری» محدود بود؛ اتفاقی که بخش عمده بهرهمندانش ساکنان پایتخت یا شهرهای بزرگ بودند. اما نسخه مجازی، جغرافیای فرهنگ را دموکراتیکتر کرد. اکنون دانشجو در زاهدان، معلم در ایلام، طلبه در اردبیل یا نوجوانی در یک شهر کوچک جنوبی، همان دسترسیای را به بازار کتاب دارد که مخاطب تهرانی. این یعنی بازتوزیع برابر یک فرصت فرهنگی.
نکته مهم دیگر، تغییر رفتار مصرف فرهنگی در ایران است. خرید کتاب در نمایشگاه مجازی، دیگر صرفاً خرید یک شیء کاغذی نیست؛ نوعی مشارکت در زیست فرهنگی است. خانوادهای که در شرایط دشوار اقتصادی هنوز بخشی از درآمد خود را صرف کتاب میکند، در واقع اعلام میکند که فرهنگ هنوز از سبد زندگی حذف نشده است. این مسئله در جامعهای که با تورم، فرسایش طبقه متوسط و فشارهای معیشتی روبهروست، معنایی فراتر از اقتصاد دارد. کتاب در چنین شرایطی، به نوعی «مقاومت فرهنگی» تبدیل میشود.
در عین حال، این آمار را نباید سادهانگارانه تفسیر کرد. فروش بالا الزاماً به معنای افزایش سرانه مطالعه نیست. بخشی از خریدها ممکن است انباشتی، مناسبتی یا حتی ناشی از تخفیفهای نمایشگاهی باشد. پرسش اصلی این است که چه نسبتی میان «خرید کتاب» و «خواندن کتاب» برقرار است؟ سیاست فرهنگی موفق، فقط به گردش مالی نشر نگاه نمیکند؛ بلکه به چرخه کامل تولید، توزیع، خواندن و گفتوگو حول کتاب توجه دارد.
از سوی دیگر، نمایشگاه مجازی یک پیام مهم برای صنعت نشر داشت: آینده بازار کتاب، ترکیبی از فناوری و فرهنگ است. ناشری که تا دیروز فقط به ویترین فیزیکی فکر میکرد، امروز ناچار است به الگوریتم جستوجو، تبلیغات دیجیتال، شبکههای اجتماعی و رفتار آنلاین مخاطب هم فکر کند. این تحول، نشر ایران را به سمت حرفهایتر شدن سوق میدهد؛ هرچند هنوز زیرساختهای توزیع، لجستیک و دادهمحوری فاصله زیادی با استانداردهای جهانی دارند.
نکته جالبتر، نقش روانی و نمادین نمایشگاه کتاب در جامعه ایران است. در بسیاری از کشورها، کتابفروشی صرفاً محل خرید است؛ اما در ایران، نمایشگاه کتاب نوعی «آیین فرهنگی» محسوب میشود. مردم با آن خاطره دارند، نسلها با آن بزرگ شدهاند و حتی حضور مجازی در آن، احساس مشارکت در یک رخداد ملی فرهنگی ایجاد میکند. شاید به همین دلیل است که نمایشگاه کتاب هنوز میتواند خبرساز شود و آمار فروشش به بحث عمومی تبدیل گردد.
اگر بخواهیم از زاویهای کلانتر نگاه کنیم، فروش ۷۰۰ هزار نسخه کتاب در نمایشگاه مجازی، و نیز حضور چشمگیر مردم در دو نمایشگاه حضوری باغ کتاب و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، نشان میدهد که جامعه ایرانی، علیرغم همه دگرگونیهای رسانهای، هنوز کاملاً به فرهنگ تصویر و ویدئو تسلیم نشده است. کتاب همچنان مرجع تولید معنا، منزلت و آگاهی باقی مانده؛ هرچند اکنون باید برای بقا، خود را با زیست دیجیتال سازگار کند.
واقع مطلب این است که اهمیت اصلی این سه رخداد کتابی، خصوصا نمایشگاه مجازی، شاید در خودِ مفهوم «امید فرهنگی» نهفته باشد. جامعهای که هنوز برای کتاب صف دیجیتال میسازد، هنوز امکان گفتوگو، تفکر و بازسازی فرهنگی را از دست نداده است. این، در زمانه شتاب، هیجان و مصرف لحظهای محتوا، اتفاق کوچکی نیست.