ایران امروز فقط با بحران اقلیمی روبهرو نیست. کشور هنوز از فضای جنگ 40 روزه اخیر، تنشهای امنیتی، وضعیت نیمهجنگی و آتشبسی شکننده فاصله نگرفته است و هیچ تضمینی وجود ندارد که دوباره با شرایط بحرانی یا اختلالهای گسترده در زیرساختها مواجه نشویم. در چنین وضعیتی، آب و برق دیگر صرفاً کالاهای مصرفی نیستند؛ بخشی از مولفههای تابآوری ملیاند.
نورنیوز- گروه اجتماعی: ایران هنوز وارد تابستان نشده، اما نشانههای یک تنش بزرگ در انرژی از هماکنون آشکار شده است؛ بحرانی که دیگر فقط یک مسئله خدمات شهری یا زیستمحیطی نیست، بلکه به تدریج به مسئلهای راهبردی، امنیتی و حتی ملی تبدیل میشود. این وضعیت در کلانشهرها خصواً در تهران مشهودتر و حادتر است. رسیدن مصرف آب تهران به مرز سه میلیارد لیتر در شبانهروز، آن هم در میانه اردیبهشت و پیش از آغاز مرسوم موج گرما، زنگ خطری است که نباید در هیاهوی روزمرگی گم شود.
آمارهایی که شرکت آب و فاضلاب استان تهران منتشر کرده، صرفاً چند عدد خشک نیست. پشت این ارقام، تصویری نگرانکننده از آیندهای نهفته است که اگر امروز برای آن تصمیم گرفته نشود، فردا هزینههای سنگینتری بر کشور تحمیل خواهد کرد. مصرف لحظهای ۳۸ هزار لیتر در ثانیه، فعال شدن سه میلیون کولر آبی، مصرف روزانه ۳۰۰ میلیون لیتر آب فقط برای سرمایش، و پر بودن تنها ۲۲ درصد ظرفیت مخازن سدهای تهران، همه نشان میدهد پایتخت وارد تابستانی متفاوت شده است؛ تابستانی زودرس، داغ، کمبارش و فرساینده.
این وضعیت در حالی رخ میدهد که تهران و بسیاری از استانهای کشور، پنج سال پیوسته خشکسالی را پشت سر گذاشتهاند و ذخایر سدها همچنان با کسری قابل توجه مواجه است. حتی بارشهای خوب فروردین نیز نتوانسته این شکاف را جبران کند. در چنین شرایطی، مسئله فقط کمبود آب نیست؛ مسئله، نحوه مواجهه یک جامعه با محدودیت منابع در شرایط فشار و نااطمینانی است.
واقعیت این است که ایران امروز فقط با بحران اقلیمی روبهرو نیست. کشور هنوز از فضای جنگ ۴۰ روزه اخیر، تنشهای امنیتی، وضعیت نیمهجنگی و آتشبسی شکننده فاصله نگرفته است. منطقه همچنان روی لبه بیثباتی حرکت میکند و هیچ تضمینی وجود ندارد که دوباره با شرایط بحرانی یا اختلالهای گسترده در زیرساختها مواجه نشویم. در چنین وضعیتی، آب و برق دیگر صرفاً کالاهای مصرفی نیستند؛ بخشی از مولفههای تابآوری ملیاند.
کشوری که در شرایط فشار خارجی یا بحران امنیتی نتواند مصرف انرژی و آب خود را مدیریت کند، عملاً بخشی از توان مقاومت اجتماعی و اقتصادی خود را از دست میدهد. همانطور که در دوران جنگ، حفاظت از ذخایر استراتژیک اهمیت داشت، امروز نیز صرفهجویی در آب و برق، نوعی مشارکت در حفظ امنیت ملی است. شاید در ظاهر، خاموش کردن یک لامپ اضافه یا سرویس بهموقع یک کولر آبی اقدامی کوچک به نظر برسد، اما وقتی میلیونها نفر همین اقدام کوچک را انجام دهند، نتیجه آن معادل ساخت چند سد یا جلوگیری از خاموشیهای گسترده خواهد بود.
تأکیدهای مکرر مسعود پزشکیان در روزهای اخیر بر ضرورت صرفهجویی نیز دقیقاً از همین منظر قابل فهم است. رئیسجمهور به درستی تلاش کرده است مسئله مصرف را از یک توصیه اخلاقی ساده، به یک وظیفه ملی تبدیل کند. این نگاه، نگاهی واقعبینانه به شرایط کشور است. در دورهای که دولت ناچار است همزمان بحرانهای اقتصادی، فشارهای خارجی، احتمال بازگشت تنش نظامی و مشکلات زیرساختی را مدیریت کند، جامعه نیز باید نقش خود را در کاهش فشار بر منابع ایفا کند.
نکته مهم آن است که تجربه سال گذشته نشان داد مدیریت مصرف، برخلاف تصور عمومی، الزاماً به معنای کاهش رفاه نیست. کاهش ۲۵ لیتری سرانه مصرف آب در تهران، بدون آسیب جدی به کیفیت زندگی شهروندان، صرفهجوییای معادل دو برابر ظرفیت سد لتیان ایجاد کرد. این یعنی بخش مهمی از بحران، نه ناشی از کمبود مطلق منابع، بلکه حاصل الگوی مصرف نادرست و غفلتهای روزمره است. امروز بسیاری از خانهها، بیآنکه ساکنانش متوجه باشند، گرفتار «سارقان پنهان آب» هستند؛ نشتیهای کوچک، کولرهای فرسوده، شیرآلات غیراستاندارد و مصرفهای غیرضروریای که در مقیاس ملی به فاجعه تبدیل میشوند. همانگونه که اقتصاددانان از «نشت سرمایه» سخن میگویند، شبکه آب و برق کشور نیز سالهاست گرفتار نشت خاموش منابع است.
البته مسئولیت فقط بر دوش مردم نیست. دولت نیز باید همزمان با دعوت به صرفهجویی، اصلاحات ساختاری را با سرعت بیشتری دنبال کند؛ از بازسازی شبکه فرسوده آب و برق گرفته تا توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، اصلاح الگوی شهری، حمایت از تجهیزات کممصرف و بازنگری در سیاستهای آبی کشور. جامعه زمانی با سیاست صرفهجویی همراه میشود که احساس کند حاکمیت نیز در حال اصلاح و مدیریت علمی منابع است. اما در نهایت، حقیقتی وجود دارد که نمیتوان از آن فرار کرد: ایران وارد دورهای شده که در آن «مصرف بیمحابا» دیگر نه فقط یک رفتار اقتصادی نادرست، بلکه نوعی بیتوجهی به آینده جمعی کشور است.
روزگاری امنیت ملی فقط در مرزها تعریف میشد؛ امروز امنیت، از شیر آب خانهها، شبکه برق شهرها و نحوه مصرف روزمره ما نیز عبور میکند. تابستان پیشرو فقط آزمون وزارت نیرو یا شرکت آبفا نیست؛ آزمون بلوغ اجتماعی و درک ملی ما از شرایط جدید کشور است. شاید مهمترین سنگر این روزهای ایران، نه در میدان جنگ، بلکه در آشپزخانهها، کولرهای آبی، لامپهای روشن اضافه و شیوه مصرف روزانه ما قرار داشته باشد.