تحلیلگران موافقند که ایران قادر است با حمایت کشورهای همسایه در خشکی، حفظ یک جبهه داخلی منسجم و دستیابی به خودکفایی، اثرات منفی محاصره ایالات متحده بر اقتصاد خود را کاهش دهد. علاوه بر این، دریای خزر، علیرغم محدودیتها و ملاحظات ژئوپلیتیکی و اقتصادی اعمال شده توسط روسیه، مسیری امن برای تأمین کالاهای اساسی تهران است.
نورنیوز-گروه اقتصادی : الجزیره در مقالهای در این باره نوشت: ایران برای دور زدن تحریمهای ایالات متحده که از ۱۳ آوریل به اجرا درآمد و تمام کشتیهایی را که از بنادر ایران خارج یا به سمت آن میرفتند، هدف قرار داد، به مسیرهای زمینی متکی است. این امر باعث شد وزارت صنعت، معدن و تجارت ایران از تأمین کالاهای اساسی از طریق ۱۰ مسیر جایگزین خبر دهد که مهمترین آنها روسیه است. ایران همچنین در تلاش است تا با تحویل محمولههای نفتی به بنادر چین، تحریمهای ایالات متحده علیه بنادر خود را دور بزند.
تحلیلگران به الجزیره توضیح دادند که اقدام پاکستان برای باز کردن بنادر گوادر و کراچی به روی تانکرهای ایرانی و اتخاذ اقتصاد «مقاومت و خودکفایی» توسط تهران، علاوه بر حمایت بالقوه و شاید اعلام نشده مسکو از طریق دریای خزر، در کاهش اثربخشی تحریمهای ایالات متحده نقش داشته است.
در اواخر ماه آوریل، پاکستان از افتتاح کریدورهای زمینی برای کالاهایی که به مقصد ایران ارسال میشوند، بر اساس مفاد توافقنامه همکاری امضا شده بین دو کشور در سال ۲۰۰۸ خبر داد.
پاکستان: شریان حیاتی
برای ایران تحولات سریع پس از آغاز جنگ علیه آن در پایان فوریه، واقعیت جدیدی را ایجاد کرده است که در آن منافع اقتصادی و سیاسی در هم تنیده شدهاند و استفاده از ابزارهای موجود را ضروری ساخته است. این امر، علاوه بر نقش پاکستان در میانجیگری برای پایان دادن به جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نقش پاکستان را به عنوان یک نیروی متعادلکننده اقتصادی برای ایران برجسته کرده است.
بنابراین، «جاوید رنا»، تحلیلگر پاکستانی، به الجزیره گفت که پاکستان با آگاهی از اینکه کشتیهای جنگی ایالات متحده در دریای عرب مستقر هستند تا کشتیهای تجاری ایرانی را که وارد و خارج از کشور میشوند، رهگیری کنند، موضعی متعادل اتخاذ میکند. در نتیجه، پاکستان به ایران اجازه داده است تا با استفاده از بنادر گوادر و کراچی خود، این محاصره دریایی را دور بزند.
رنا استدلال میکند که پاکستان با اجازه دادن به ایران برای استفاده از این دو بندر، «محاصره آمریکا در تنگه هرمز و دریای عرب را تا حد زیادی بیاثر کرده است» و به ایران حق حمل و نقل زمینی در مرز ۹۰۰ کیلومتری خود را اعطا کرده است. این امر پاکستان را قادر ساخته است تا نقش خود را از موضع قدرت و اعتبار در میانجیگری بین ایرانیها و آمریکاییها ایفا کند.
این تحلیلگر پاکستانی خاطرنشان میکند که جلوگیری از سرنگونی نظام تهران به نفع ژئواستراتژیک پاکستان است، زیرا این نظام قادر به جلوگیری از گسترش رژیم صهیونیستی در خاورمیانه و در داخل خود ایران است. سقوط آن به این معنی است که مرز اسرائیل با استان بلوچستان در جنوب غربی پاکستان خواهد بود، سناریویی که اسلامآباد نمیخواهد. علاوه بر این، رژیم صهیونیستی متحد رقیب اصلی پاکستان، هند، است.
این تحلیلگر تأکید میکند که آمریکاییها در واقع تحت فشار عمل میکنند. بنابراین، محاصره دریایی دیگر ربطی به تصویر کلی ندارد و تنها توسط «دونالد ترامپ»، رئیس جمهور آمریکا، اعمال شده است تا تصویری رسانهای در واشنگتن ایجاد کند که او هیئت ایرانی را از طریق دیپلماسی قهری به میز مذاکره میآورد.
رنا تأکید میکند که پاکستان، با اعطای حقوق ترانزیت زمینی به ایران، تأثیر محاصره را کاهش داده است و این امر از سوی ایران بسیار مثبت ارزیابی شده و به نفوذ ژئواستراتژیک اسلام آباد کمک کرده است.
جایگزینهای استراتژیک
«زهرا خوارزمی»، دانشیار دانشگاه تهران نیز در مورد جایگزینهایی که ایران برای غلبه بر تحریمهای آمریکا ایجاد کرده است، میگوید که ایران با وجود سالها تحریم و انزوا از بازارهای مالی جهانی، تابآوری اقتصادی خود را توسعه داده است.
او توضیح میدهد که ایران جایگزینهای استراتژیکی از جمله خودکفایی کشاورزی و گزینههای لجستیکی مانند دریای خزر دارد که توانایی آن را برای سازگاری در مواقع بحرانی افزایش میدهد.
خوارزمی در اظهاراتی به الجزیره، به سختیهای شدید اقتصادی که ایران با آن مواجه است اذعان و خاطرنشان میکند که امنیت پایدار برای کشوری با مرزهای گسترده با کشورهای مختلف، یک نیاز اساسی است. طبق برآوردها، تحریمهای آمریکا میتواند به دلیل اختلال در بنادر بندرعباس، امام خمینی، خارک و عسلویه، روزانه بیش از ۴۰۰ میلیون دلار ضرر مستقیم برای ایران داشته باشد. اثرات جنگ محدود به ایران نبوده، بلکه به کشورهای متعددی در سراسر جهان، از جمله خود ایالات متحده، گسترش یافته است.
این محقق ایرانی تأکید میکند که کشورش دریای خزر را به عنوان یک مسیر جایگزین در اختیار دارد و اظهار داشت که در واقع از آن برای تأمین تدارکات در طول جنگ استفاده شده است.
او بدون ذکر نام تأمینکنندگان، افزود که ایران میتواند سالها در محصولات کشاورزی خودکفاتر باشد، با وجود تحریمها، و هشدار داد که کاهش واردات ایران نه تنها به ایران آسیب میرساند، بلکه به کل منطقه نیز آسیب میرساند.
در مورد نفت، زهرا خوارزمی تأکید کرد که کشورش به دلیل کمپین فشار حداکثری که در دهههای گذشته بر آن اعمال شده، تجربه کاهش تولید و صادرات نفت را دارد. او اظهار داشت که نیمی از تولید نفت ایران در داخل مصرف میشود، در حالی که نیمی دیگر قابل صادرات است و صادرات نفت به صفر نرسیده است.
این استاد دانشگاه تهران هشدار داد که ادامه محاصره بنادر ایران یک خطر منطقهای و جهانی است، زیرا عملاً مانع از واردات یا صادرات هر کسی از طریق منطقه و بازار جهانی میشود. او توضیح داد که بستن تنگه هرمز نه تنها بر نفت و گاز، بلکه بر گاز طبیعی مایع، هلیوم و کودها نیز تأثیر خواهد گذاشت.
دریای خزر و حمایت روسیه
جغرافیای ایران، به ویژه دریای خزر، مسیری امن برای دور زدن تحریمهای آمریکا از طریق مسکو فراهم کرده است و به عنوان مجرایی برای تأمین واردات ضروری و حفظ صنایع در معرض خطر ایران عمل میکند. با این حال، محدودیتها و ملاحظات سیاسی و اقتصادی با واشنگتن و کشورهای خلیج فارس وجود دارد.
«پاول فلگنهاور»، تحلیلگر نظامی روس به الجزیره گفت که روسیه در حال حاضر به دلیل وضعیت اوکراین نمیتواند سلاحهایی مانند موشکهای ضدهوایی یا حتی قطعات یدکی به تهران ارائه دهد، اما میتواند از طریق دریای خزر تدارکات را تأمین کند. دریای خزر بزرگترین پهنه آبی محصور در جهان است که با پنج کشور روسیه، قزاقستان، ترکمنستان، ایران و آذربایجان هممرز است. این دریا تحت هیچ محاصرهای قرار ندارد و برخی از ملزومات ضروری، مانند غلات و سایر واردات حیاتی، میتوانند از طریق منطقه ماورای قفقاز عبور کنند.
فلگنهاور در مورد اینکه آیا روسیه واقعاً برای کمک به این واردات مداخله خواهد کرد یا خیر، گفت: «در حال حاضر، گفتن آن دشوار است و فکر نمیکنم هیچ اعلام رسمی صورت گیرد.» «ولادیمیر پوتین»، رئیس جمهور روسیه، نمیخواهد ترامپ را عصبانی کند. او تأیید میکند که روسیه از ایران حمایت سیاسی کرده و خواستار پایان خصومتها شده است، زیرا پیشبینی میکند که مسائل مهمتری در معرض خطر هستند. ایران با اشاره به زنجیرههای تأمین غلات و مواد غذایی، به واردات ضروری نیاز دارد.
او معتقد است که روسیه «به کشورهای عربی خلیج فارس نزدیکتر است زیرا مانند ایران، از سیستمهای بانکی خلیج فارس برای دور زدن تحریمهای غربی که آنها نیز مشمول آنها هستند، استفاده میکند.»
این تحلیلگر تأکید میکند که «موضع روسیه در مورد این درگیری بسیار پرخطر است» و تصمیم برای مداخله برای کمک به ایران به رئیس جمهور پوتین بستگی دارد، از این رو مذاکرات اخیر بین عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، و روسیه انجام شده است.
نتیجهگیری ارائه شده توسط تحلیلگران این است که ایران یک شبکه امنیتی پیچیده برای زنجیرههای تأمین خود ایجاد کرده است: در شرق از طریق زمینی پاکستان و در شمال از طریق دریای خزر، حتی اگر این موضوع رسماً تأیید نشده باشد. این امر، همراه با اقتصاد مقاومتی و تلاشها برای افزایش خودکفایی، تحریمها و محاصرههای سنتی را در پیروزی در نبرد اقتصادی کماثرتر میکند.