تحلیلگر پاکستانی معتقد است هرچند تحقق صلح در مذاکرات اسلامآباد دشوار است، اما پاکستان امیدوار است این نشستها منجر به کاهش تنشها و ایجاد فضای تنفس در منطقه شود.
نورنیوز-گروه بین الملل: «با وجود پابرجایی تفاوتهای کلیدی در مواضع ایران و آمریکا، پاکستان به دنبال دستیابی به دستاوردی است که مقامات این کشور آن را نتیجهای «واقعبینانه، هرچند حداقلی» از مذاکرات دو کشور درگیر که قرار است شنبه در اسلامآباد آغاز شود، توصیف میکنند.»
الجزیره در ادامه این مقدمه نوشت: هدف مشخص است: اینکه مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی به اندازه کافی زمینه مشترک برای ادامه مذاکرات پیدا کنند.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا روز جمعه واشنگتن را به مقصد اسلامآباد ترک کرد تا ریاست تیم آمریکایی را بر عهده بگیرد. استیو ویتکوف، مذاکرهکننده ارشد دونالد ترامپ و جارد کوشنر، داماد رئیسجمهور آمریکا نیز از دیگر اعضای این تیم هستند. اگرچه ایران هنوز به طور رسمی نمایندگان خود را برای این مذاکرات معرفی نکرده، اما انتظار میرود عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، تیم تهران را رهبری کنند.
این مذاکرات سطح بالا تنها چند روز پس از توافق آمریکا و ایران بر سر آتشبس دو هفتهایِ میانجیگریشده توسط پاکستان برگزار میشود و دقیقاً شش هفته پس از آن روزی که آمریکا و اسرائیل با (به شهادت رساندن) رهبر عالی ایران در ۲۸ فوریه، جنگ علیه ایران را آغاز کردند، برگزار خواهد شد.
کارشناسان و منابع آگاه میگویند انتظار میرود شنبه پیشرفت بزرگی حاصل نشود. با این حال، با تعیین یک سقف واقعبینانهتر یعنی توافق در اسلامآباد برای ادامه مذاکرات عمیقتر با هدف یافتن یک توافق صلح پایدار، پاکستان امیدوار است بتواند بر پایه آتشبسی که باعث تسکین خاطر جهانیان شد، گام بردارد.
ظمیر اکرم، سفیر پیشین پاکستان در سازمان ملل متحد به الجزیره گفت: «پاکستان موفق شد آنها را دور یک میز بنشاند. اکنون این طرفین هستند که باید تصمیم بگیرند آیا حاضرند فداکاریهای لازم برای رسیدن به یک راهحل نهایی را بپذیرند یا خیر.» او افزود که اکنون هدف پاکستان این است که توافقی برای ادامه گفتگوها میان آمریکا و ایران حاصل کند.
پاکستان، میانجی جدید در مذاکرات ایران و آمریکا
هیئتهای آمریکایی و ایرانی در پایگاه هوایی نورخان در حومه اسلامآباد فرود خواهند آمد و سپس به هتل سرنا، محل اقامت و برگزاری مذاکرات، منتقل میشوند. مقامات میگویند با وجود اینکه دو تیم در یک هتل اقامت دارند، در جریان مذاکرات رو در روی یکدیگر قرار نخواهند گرفت. در عوض، آنها در دو اتاق جداگانه مینشینند و مقامات پاکستانی پیامها را میان آنها جابهجا میکنند. در ادبیات دیپلماتیک، به این شکل از رایزنی ها «مذاکرات با میانجیگری» (Proximity talks) گفته میشود.
تجربه پاکستان در این نوع گفتگوها جدید نیست. در سال ۱۹۸۸، اسلامآباد خود در مذاکرات ژنو درباره خروج شوروی از افغانستان حضور یافت؛ جایی که مذاکرات غیرمستقیم با میانجیگری سازمان ملل میان پاکستان و افغانستان به یک توافق تاریخی انجامید.
اکرم که نمایندگی پاکستان در سازمان ملل در ژنو را از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۵ بر عهده داشته به الجزیره گفت: «قبلها هم از مذاکرات با میانجیگری استفاده شده است. پاکستان در سال ۱۹۸۸ در مسئله افغانستان در چنین مذاکراتی حضور داشت. اگر طرفین به پاکستان اعتماد نداشتند، اینجا نبودند. معیار موفقیت باید توافقی بر سر ادامه این روند برای یافتن یک راهحل باشد. این اتفاق در چند روز رخ نخواهد داد.»
شتاببخشی به دیپلماسی
در روزهای منتهی به اعلام آتشبس در ۷ آوریل و رسیدن هیئتها به اسلامآباد، رهبران جهان به سرعت برای اعلام حمایت اقدام کردند. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل از آتشبس استقبال کرد و از نقش پاکستان قدردانی نمود. قزاقستان، رومانی و بریتانیا نیز بیانیههایی صادر کرده و از میانجیگری اسلامآباد حمایت کردند. امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان تماس گرفت و رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه نیز با وی گفتگو کرد.
تحلیلگران میگویند این تماسها تنها ابراز حسن نیت نیستند، بلکه نشانههایی از حمایت بینالمللی هستند که به تقویت دست پاکستان برای فشار بر واشنگتن و تهران برای دستیابی به نتیجه کمک میکند.
شریف با هشت رهبر جهان از جمله امیر قطر، روسای جمهور فرانسه و ترکیه، نخستوزیران ایتالیا و لبنان، پادشاه بحرین و صدراعظمهای آلمان و اتریش گفتگو کرد. اسحاق دار، وزیر امور خارجه و معاون نخستوزیر پاکستان، طی دو روز گذشته با بیش از یکتنه همتای خود دیدار و گفتگو کرد و با سفیر چین در اسلامآباد دیدار حضوری داشت. در مجموع، رهبری پاکستان در حدود ۴۸ ساعت، بیش از ۲۵ تماس دیپلماتیک برقرار کرد.
سلمی مالک، استاد مطالعات راهبردی در دانشگاه قائداعظم گفت که گستردگی این تماسها نشاندهنده اعتماد به نقش پاکستان است. او به الجزیره گفت: «دو طرف اصلی به پاکستان برای ایفای نقش به عنوان یک عامل بیطرف اعتماد کردند؛ این اولین و مهمترین آزمون حساس برای هر کشور میانجی است و پاکستان از آن سربلند بیرون آمده است.»
نقض آتشبس در لبنان
تهدید فوریتر برای مذاکرات روز شنبه، خارج از اتاق مذاکره نهفته است. ایران، حملات اسرائیل به لبنان را یک چالش مستقیم علیه آتشبس تلقی میکند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران که اوایل هفته جاری با شریف گفتگو کرده بود، هشدار داد که ادامه حملات، مذاکرات را بیمعنی خواهد کرد. تنها ساعاتی پس از اعلام آتشبس، اسرائیل گستردهترین بمباران خود را از آغاز درگیریها علیه لبنان آغاز کرد و در یک روز، بیش از ۳۰۰ نفر را در بیروت و جنوب لبنان به (شهادت رساند).
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران گفت که اگر حملات ادامه یابد، تهران ممکن است به طور کامل آتشبس را رها کند. شهباز شریف در تماس تلفنی با نواف سلام، نخستوزیر لبنان در ۹ آوریل، شدیداً اقدامات اسرائیل را محکوم کرد.
اینکه آیا لبنان مشمول آتشبس میشود یا خیر، محل اختلاف است. پاکستان اصرار دارد که آتشبس سراسر منطقه گستردهتر از جمله لبنان را در بر میگیرد، همانطور که در بیانیه شریف اوایل هفته منعکس شده است. واشنگتن دیدگاه متفاوتی دارد. جیدی ونس در بوداپست گفت که لبنان خارج از مفاد آتشبس قرار دارد؛ موضعی که دونالد ترامپ و کاخ سفید نیز آن را تکرار کردهاند.
سیما بلوچ، دیپلمات پیشین پاکستان گفت که این مسئله در نهایت به واشنگتن بستگی دارد. او به الجزیره گفت: «لبنان کلیدی است و اسرائیل از آن برای ایفای نقش مخرب استفاده خواهد کرد. اکنون این تصمیم آمریکاست که آیا اجازه میدهد اسرائیل که حتی در میز مذاکره هم حضور ندارد، چنین نقشی ایفا کند یا خیر.»
با این حال، نشانههایی از کاهش محدود تنشها وجود دارد. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل روز پنجشنبه گفت که اسرائیل آماده است تا «در اسرع وقت» مذاکرات مستقیم با لبنان را آغاز کند، با تمرکز بر خلع سلاح حزبالله و دستیابی به توافق صلح. این اعلامیه پس از فشارهای آمریکا انجام شد. ترامپ به شبکه NBC گفت که از نتانیاهو خواسته درباره لبنان «آرامتر برخورد کند». با این حال، نتانیاهو مشخص کرد که هیچ آتشبسی در لبنان وجود ندارد و گفت اسرائیل حتی در جریان مذاکرات، به حملات به حزبالله ادامه خواهد داد.
سلمان بشیر، وزیر خارجه پیشین پاکستان گفت که لبنان همچنان در دایره آتشبس مذکور قرار دارد. او به الجزیره گفت: «لبنان قطعاً بخشی از آتشبس است، همانطور که در بیانیه نخستوزیر نیز به آن اشاره شد. اسرائیلیها ممکن است مایل باشند فشار بر لبنان را حفظ کنند، اما اگر آمریکا همانطور که به نظر میرسد، مشتاق توقف درگیریها باشد، این فشار زیاد طول نخواهد کشید.»
موانع بر سر راه توافق ایران و آمریکا
فراتر از لبنان، موانع دیگری نیز باقی مانده است. انتظار میرود واشنگتن برای اعمال محدودیتهای قابل راستیآزمایی بر برنامه هستهای ایران، از جمله محدودیت غنیسازی و خارج کردن مواد انباشتهشده، فشار بیاورد. تهران در مقابل، لغو کامل تحریمها، رسمیت بخشیدن به حق غنیسازی اورانیوم و جبران خسارات جنگی را مطالبه میکند. تنگه هرمز که در زمان صلح حدود یک پنجم نفت و گاز جهان از آن عبور میکند، همچنان یک اهرم فشار کلیدی باقی مانده است؛ جایی که ایران توانایی برهم زدن ترافیک دریایی را دارد.
بشیر گفت که ممکن است در برخی از این مسائل پیشرفتی صورت گیرد. او به الجزیره گفت: «ممکن است در مورد تنگه هرمز که تحت کنترل ایران است، گشایشی حاصل شود. ایران حق غنیسازی را رها نخواهد کرد. در بهترین حالت، باید مهلت آتشبس تمدید شود.»
محمد شعیب، استاد روابط بینالملل در اسلامآباد گفت که پیشرفت به حرکت در مسائل کلیدی بستگی دارد. او به الجزیره گفت: «توافق دو طرف بر لزوم ادامه یا حتی تمدید آتشبس، در حالی که در اصول بر سر نکات حیاتی مانند تنگه هرمز، حق غنیسازی ایران و احترام به حاکمیت ملی توافق کنند، نشان خواهد داد که دور اول مذاکرات معنادار و موفق بوده است.»
فضای منطقهای نیز تحت تأثیر لحن تند برخی از همسایههای خلیج فارس ایران قرار گرفته است. امارات متحده عربی که در جریان این درگیریها هدف صدها حمله موشکی و پهپادی قرار گرفت، یکی از صریحترین منتقدان بوده است. سفیر این کشور در واشنگتن در روزنامه والاستریت ژورنال نوشت که آتشبس به تنهایی کافی نیست و خواستار یک نتیجهگیری جامع برای مقابله با آنچه «مجموعه تهدیدات ایران» خواند، شد. بحرین نیز در ۷ آوریل قطعنامهای را به شورای امنیت سازمان ملل ارائه داد که خواستار باز شدن تنگه هرمز بود. این قطعنامه ۱۱ رأی موافق دریافت کرد اما از سوی روسیه و چین وتو شد، در حالی که پاکستان و کلمبیا به آن رأی ممتنع دادند.
انتظار نمیرود عربستان سعودی، ترکیه و مصر با وجود نقش پررنگشان در دیپلماسی پیش از مذاکرات، حضور رسمی در این گفتگوها داشته باشند. این چهار کشور نشستهایی در ریاض و سپس در اسلامآباد با هدف توقف درگیریها برگزار کرده بودند. اسرائیل نیز که یکی از طرفهای این درگیری است، در این مذاکرات نمایندهای نخواهد داشت. پاکستان، مانند اکثر کشورهای با اکثریت مسلمان، اسرائیل را به رسمیت نمیشناسد و هیچ روابط دیپلماتیکی با آن ندارد.
کاهش جزئی تنشها
با این حال، پیش از آغاز مذاکرات شنبه، نشانههایی محتاطانه از کاهش تنشها به چشم میخورد. ونس روز جمعه هنگام خروج از واشنگتن گفت که تیم آمریکایی «بیصبرانه منتظر مذاکرات است». معاون رئیسجمهور آمریکا گفت: «ما فکر میکنیم مثبت خواهد بود. البته باید ببینیم. همانطور که رئیسجمهور آمریکا گفت، اگر ایرانیها مایل به مذاکره با نیت خیر باشند، ما قطعاً دست دراز کردهایم. اگر سعی کنند با ما بازی کنند، متوجه خواهند شد که تیم مذاکرهکننده چندان پذیرا نیست. پس تلاش میکنیم مذاکره مثبتی داشته باشیم.» او همچنین گفت که ترامپ دستورالعملهای «بسیار روشنی» به تیم آمریکایی داده است.
اوایل هفته جاری، وزیر امور خارجه عربستان سعودی برای اولین بار از آغاز جنگ با همتای ایرانی خود گفتگو کرد. همچنین شورای عالی امنیت ملی ایران در ۸ آوریل اعلام کرد که مذاکرات میتواند تا ۱۵ روز دیگر ادامه یابد که نشاندهنده آمادگی برای یک فرآیند طولانیتر است.
اکرم، دیپلمات پیشین گفت که معیار موفقیت روشن است. او به الجزیره گفت: «آنچه باید بر سر آن توافق کنند این است که به دنبال یافتن راهحل هستند و همین موضوع به خودی خود گامی در مسیر درست خواهد بود. یافتن یک راهحل بلندمدت زمان میبرد. این اتفاق در چند روز رخ نخواهد داد.»
سلمی مالک، استاد دانشگاه در اسلامآباد نیز گفت که انتظارات پاکستان همچنان حداقلی است. او به الجزیره گفت: «آنچه پاکستان انتظار دارد، ایجاد فضای تنفس و فرصتی برای صلح است. پاکستان انتظار دستاورد بزرگی ندارد. این یک آرزوی کوچک است، اما محقق کردن آن بسیار دشوار خواهد بود.»