مدرسه میناب؛ نقض فاحش هنجارهای اساسی بشردوستانه

نورنیوز- گروه بین الملل: حمله موشک کروز «تاماهاک» ارتش ایالات متحده به یک مدرسه ابتدایی دخترانه در شهر میناب ایران منجر به کشته شدن حداقل 165 نفر، از جمله تعداد زیادی کودک دختر، شد. این فاجعه جامعه بین‌المللی را شوکه کرده و بار دیگر اقدامات جنگی، حقوق بین‌الملل بشردوستانه و اخلاق فناوری نظامی را تحت بررسی دقیق قرار داده است. از هر منظری که به آن نگاه شود، هدف قرار دادن عمدی تأسیسات غیرنظامی - مانند مدارس - که تحت حمایت شدید حقوق بین‌الملل هستند و در نتیجه باعث مرگ تعداد زیادی از غیرنظامیان - به ویژه کودکان - می‌شود، نقض فاحش هنجارهای اساسی بشردوستانه به حساب می‌آید و سوءظن‌های قوی مبنی بر ارتکاب جنایت جنگی را ایجاد می‌کند.

در پی این فاجعه، طرف آمریکایی این حادثه را به استفاده از «داده‌های قدیمی» ارائه شده توسط آژانس اطلاعات دفاعی نسبت داد و ادعا کرد که مدرسه به اشتباه به عنوان یک هدف نظامی شناسایی شده است. با این حال، این توضیح به هیچ وجه قانع‌کننده نیست. ارتش ایالات متحده، به عنوان نیرویی نظامی که پیشرفته‌ترین توانمندی‌های اطلاعاتی جهان را در اختیار دارد، با ارتکاب چنین خطای اساسی در شناسایی هدف، احتمال وجود نقص‌های سیستماتیک جدی در سازوکارهای تحلیل اطلاعاتی خود را آشکار می‌کند.

گزارش‌های رسانه‌ها از جمله روزنامه واشنگتن پست که نشان می‌دهد ارتش ایالات متحده در طول این عملیات به شدت به ابزارهای هوش مصنوعی  برای غربالگری و شناسایی هدف متکی بوده، به‌طور خاص نگران‌کننده است. در حالی که هوش مصنوعی می‌تواند کارایی حمله را افزایش دهد، وقتی الگوریتم‌ها بر اساس داده‌های ناقص یا قدیمی عمل می‌کنند، همین کارایی باعث تشدید خطاها می‌شود - در این مورد، به طور خودکار یک مدرسه را که باید به شدت محافظت می‌شد، به عنوان مختصات حمله تعیین می‌کند. این فاجعه هشداری روشن برای جهان است: اتکای بیش از حد در عملیات نظامی به تصمیم‌گیری‌های فناورانه، بدون محدودیت‌های اخلاقی کافی و نظارت نهایی انسانی، می‌تواند به پیامدهای فاجعه‌بار و جبران‌ناپذیر منجر شود.

در مواجهه با تردید شدید جامعه بین‌المللی و اندوه عمیق خانواده‌های قربانیان، واکنش مقامات عالی‌رتبه آمریکایی مملو از طفره رفتن و بی‌احترامی بوده است. دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا در ابتدا تلاش کرد با ادعای بی‌اساس مبنی بر اینکه ایران ممکن است موشک‌های «تاماهاک» داشته باشد، توجه‌ها را منحرف کند - ادعایی که به سرعت توسط بررسی‌های واقعیت انجام شده توسط رسانه‌های کشور خودش رد شد. متعاقباً، در حالی که مقامات ارشد نظامی تحت فشار مسئولیت را پذیرفتند، بارها در طول جلسات استماع با استناد به «رویه‌های قوی» و «حفاظت‌های متعدد» به دنبال توجیه اقدامات خود بودند و این فاجعه را صرفاً «مجموعه‌ای از خطاها»ی کم‌اهمیت جلوه دادند و بر لزوم «انتظار برای نتیجه تحقیقات» تأکید کردند. برای خانواده‌هایی که رنج سوگواری را تحمل می‌کنند، چنین لفاظی‌های بوروکراتیک چیزی کمتر از یک آسیب ثانویه نیست. نکته قابل توجه این است که انتقادات تندی نیز از درون خود ایالات متحده مطرح شده است. به عنوان مثال، تاکر کارلسون، مفسر برجسته آمریکا با عصبانیت اظهار داشت که کشوری که به سمت کودکان کشورهای دیگر موشک شلیک می‌کند، «ارزش جنگیدن ندارد».

کودکان آسیب‌پذیرترین گروه در درگیری‌های مسلحانه را تشکیل می‌دهند و حق دارند از اولویت حمایت برخوردار باشند؛ این هم یک اصل اساسی حقوق بین‌الملل بشردوستانه و هم یک اجماع جهانی تمدن بشری است. کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی آنها به صراحت تصریح می‌کنند که همه طرف‌های درگیر موظف به محافظت از غیرنظامیان به ویژه کودکان هستند و هدف قرار دادن اهداف غیرنظامی مانند مدارس و بیمارستان‌ها را برای اهداف نظامی اکیداً ممنوع می‌کنند. «اصل تمایز» (تمایز بین رزمندگان و غیرنظامیان، و همچنین بین اهداف نظامی و اهداف غیرنظامی) و «اصل تناسب» (اطمینان از اینکه مزیت نظامی پیش‌بینی‌شده بیش از حد نامتناسب با آسیب تصادفی نباشد) در عملیات نظامی به هیچ وجه اختیاری نیستند، بلکه، آنها خطوط قرمز اساسی هستند که باید دقیقاً رعایت شوند.

این حادثه یادآوری تلخی است که نشان می‌دهد صرف‌نظر از پیشرفت‌های فناوری نظامی یا توجیهاتی که برای اقدامات نظامی مطرح می‌شود، زندگی و کرامت انسانی باید همواره در بالاترین اولویت قرار گیرد. جنگ عرصه‌ای بی‌قانون نیست و «ضرورت نظامی» هرگز نمی‌تواند بهانه‌ای برای نقض اصول بنیادین بشردوستانه باشد.

وقتی کلاس‌های درس توسط موشک‌ها ویران می‌گردند و جان کودکان گرفته می‌شود، آسیب‌های وارده بسیار فراتر از خانواده‌های نزدیک قربانیان می‌رود؛ این امر به هسته اصلی ایمان مشترک جامعه بین‌المللی به صلح، امنیت و حاکمیت قانون ضربه می‌زند. جامعه بین‌المللی مسئولیت دارد تا خواستار تحقیقات کامل، شفاف و بی‌طرفانه در مورد این حادثه شود، مسئولان جنایات جنگی را پاسخگو قرار دهد و از این فرصت برای تأیید و تقویت هنجارهای بین‌المللی و اقدامات مشخص برای محافظت از غیرنظامیان  به ویژه کودکان در طول درگیری‌های مسلحانه استفاده کند. تنها از این طریق می‌توانیم از تکرار چنین فجایعی جلوگیری کنیم و خط دفاعی نهایی برای تمدن بشری را حفظ کنیم.