در دیماه زخمی عمیق بر پیکر مادر ایران وارد شد که سیاسیون هر کدام به سبک خود در حال بهرهبرداری از آن هستند و مردم و بهویژه خانوادههای داغدار چنان در بهت و غم فرو رفتهاند که بسیار دور از ذهن است، به این زودیها درد جانکاه آنها التیام یابد.
نورنیوز- گروه سیاسی: بهعنوان کسی که از منطقهای آمدهام که متاسفانه بیش از بقیه ایران در معرض مصیبت بوده است و حتی تعداد زیادی از نزدیکان و همبازیهای خودم قربانی اعمال خشونت شدهاند، به یاد ندارم این چنین آشفته باشم. نشانه آن این است که اگر تا دوماه قبل میتوانستم گزارشی مستند ۳۰صفحهای در طول یک شب تهیه کنم، برای نوشتن یک متن ۲صفحهای ساده ۲روز صرف میکنم.
در چنین شرایطی طی یک دستور اداری به وزارت علوم ابلاغ شده است که یک بررسی همهجانبه بابت علل این درد ماندگار تاریخ ایران تهیه کند و جمعی از دانشگاهها را مامور کردهاند که در حوزههای مختلف گزارشی تهیه کنند و در حوزه اقتصاد به من بهعنوان عضو هیات علمی دانشگاه تهران دستور داده شده است که در حوزه اقتصاد با کمک گرفتن از اقتصاددانان کشور گزارشی تهیه کنم. به نظر من، در حوزه اقتصاد تهیه گزارش خیلی ساده است و کافی است یک تحلیل و جمعبندی از دادههایی که محرمانه هم نیست و در دسترس عموم است، انجام شود تا گزارش تهیه شود. اما واقعا من نگران متخصصان حوزه جامعهشناسی، علوم سیاسی و روانشناسی هستم که چگونه با فقدان داده و انبوه محدودیتها گزارش تهیه کنند و چگونه از تورش سیاسی پرهیز کنند و استقلال آکادمیک خود را حفظ کنند. ظاهرا مشابه چنین کاری در ناآرامیهای ابتدای دهه۱۳۴۰ توسط دولت وقت از دانشگاه تهران خواسته شد و انجام شد.
اما مستقل از اینکه نتیجه این گزارش چه خواهد بود، اگر از یک اقتصادخوانده پرسش شود که چرا به تدریج در طول سالهای گذشته اعتراضات گستردهتر شده و طیف گستردهتری را درگیر کرده است، پاسخ او نمودار زیر خواهد بود. هرگاه در اقتصاد کلان یک تابع رفاه تعریف کنند دو متغیر اصلی آن نرخ تورم و نرخ رشد اقتصادی است، به این ترتیب که هرچه نرخ تورم بالاتر باشد و نرخ رشد اقتصادی پایینتر باشد، رفاه اجتماعی کمتر خواهد بود و به تبع آن نارضایتی اجتماعی بیشتر خواهد بود و نارضایتی اجتماعی حتما به اشکال مختلف و از جمله اعتراضات خود را نمایان میکند.
از نظر نویسنده، حتی اگر کشوری کاملا دموکراتیک مانند آلمان عملکردی مانند نمودار بالا داشت، حتما و قطعا با اعتراضات مشابهی دست به گریبان میشد. در نمودار به وضوح دیده میشود که در کل دوره تاریخی 1404-1338 ترند یا روند نرخ تورم صعودی و ترند یا روند نرخ رشد اقتصادی نزولی است. لذا، گویی با گذشت زمان بهطور متوسط جامعه تورم بالاتر را تحمل کرده و بهطور متوسط از رشد اقتصادی پایین تر برخوردار بوده است. علت استفاده از روند متغیرها به جای مقدار خام آنها هم این است که رفاه و رضایت مردم متاثر از تحول بلندمدت متغیرها است نه نوسانات گذرای آن. در این دوره طولانی، روند نزولی رشد اقتصادی رفاه حقیقی کل جامعه را تحلیل برده و روند صعودی نرخ تورم این کاهش رفاه را عمدتا متوجه دهکهای متوسط و پایین کرده است. به نظرم چیزی بیش از این نمودار برای فهم ریشه اقتصادی شکلگیری نارضایتی اجتماعی و اعتراضات نیاز نیست و بقیه موضوعات همگی حاشیه است.
* عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران