عذرخواهی و اظهار شرمندگی مکرر رئیسجمهور به خاطر اتفاقات تلخ دیماه به همراه روشنگری درباب ابعاد پیچیده آن، فرصتی برای «بازتنظیم رابطه دولت و ملت» است؛ فرصتی که با تداوم سیاستهای اصلاحی و گفتوگوی مستمر با جامعه مدنی، میتواند به کاهش شکافها و تقویت همبستگی ملی بینجامد.
نورنیوز- گروه سیاسی: در سیاست ایران، عذرخواهی رسمی از سوی یک مقام عالیرتبه، هیچگاه رخدادی متعارف و تکرارشونده نبوده است. از همین رو، هنگامی که رئیسجمهور در تریبونهای عمومی ــ از راهپیمایی ۲۲ بهمن تا آیین اختتامیه جشنواره فیلم فجر و در دیدار روز پنجشنبه با خانواده جمعی از جانباختگان حوادث دی ماه در استان گلستان ــ زبان به «عذرخواهی» از مردم میگشاید و از وقایع و نارساییها «اظهار شرمندگی» میکند، این کنش صرفاً یک جمله احساسی یا تعارف سیاسی نیست؛ بلکه رخدادی است که میتواند در چارچوب «بهبود حکمرانی» معنا پیدا کند. اهمیت این اقدام نه در بار عاطفی آن، بلکه در ظرفیتی است که برای بازسازی رابطه دولت و ملت ایجاد میکند.
حکمرانی کارآمد، پیش از آنکه به ابزارهای اجرایی و سیاستهای اقتصادی وابسته باشد، به سرمایهای نامرئی اما تعیینکننده متکی است: اعتماد عمومی. هرگاه این سرمایه آسیب ببیند، حتی بهترین برنامهها نیز با تردید و مقاومت اجتماعی مواجه میشوند. عذرخواهی یک مقام ارشد، اگر صادقانه و مسئولانه بیان شود، میتواند نشانهای از بهرسمیت شناختن همین آسیب باشد؛ اعتراف به اینکه میان آنچه باید رخ میداد و آنچه رخ داده فاصلهای ایجاد شده است. در ادبیات حکمرانی، پذیرش مسئولیت نخستین گام اصلاح است. انکار، بحران را عمیقتر میکند؛ پذیرش، امکان ترمیم را فراهم میآورد.
از منظر اجتماعی، اظهار شرمساری یا اعلام عذرخواهی رسمی حامل دو پیام همزمان است: نخست آنکه درد و رنج بخشی از جامعه دیده و شنیده شده است؛ دوم آنکه دولت خود را در قبال آن بیتفاوت نمیداند. جامعهای که احساس کند صدایش شنیده نمیشود، بهتدریج به کنارهگیری، بیاعتمادی یا واکنشهای تند سوق پیدا میکند. اما وقتی بالاترین مقام اجرایی کشور با ادبیاتی مبتنی بر شرمندگی و مسئولیت سخن میگوید، این پیام مخابره میشود که حاکمیت، دستکم در سطح گفتار، آمادگی شنیدن و بازنگری دارد. همین تغییر لحن میتواند از شدت شکاف روانی میان مردم و دولت بکاهد.
البته نباید در دام اغراق افتاد. عذرخواهی، بهتنهایی سیاست عمومی تولید نمیکند و ساختارها را اصلاح نمیکند. سرمایه اجتماعی از مسیر تصمیمهای ملموس، شفافیت در اطلاعرسانی، پاسخگویی مستمر و اصلاح رویههای ناکارآمد بازسازی میشود. اگر عذرخواهی به اقدام عملی گره نخورد، خطر آن وجود دارد که به یک کنش نمادینِ بیدوام تقلیل یابد و حتی به بیاعتمادی بیشتر بینجامد. بنابراین ارزش واقعی این رفتار، در نسبت آن با «اصلاح نهادی» سنجیده میشود، نه صرفاً در بازتاب رسانهای آن.
با این حال، اهمیت نمادها را نیز نباید دستکم گرفت. حکمرانی تنها مدیریت منابع نیست؛ مدیریت معنا و امید نیز هست. جامعهای که تحت فشارهای اقتصادی و اجتماعی قرار دارد، بیش از هر چیز به نشانههایی از همدلی و درک متقابل نیازمند است. عذرخواهی میتواند بهعنوان یک علامت اخلاقی، فضای گفتوگو را جایگزین فضای تقابل کند. این تغییر فضا، پیششرط هر نوع انسجام اجتماعی پایدار است. انسجام نه از طریق نادیده گرفتن اختلافها، بلکه از رهگذر پذیرش خطا و تلاش برای جبران آن شکل میگیرد.
در سطحی عمیقتر، چنین رفتاری میتواند الگویی برای سایر سطوح مدیریتی کشور نیز باشد. اگر فرهنگ پذیرش خطا و پاسخگویی از رأس هرم اجرایی آغاز شود، بهتدریج در بدنه بوروکراسی نیز نهادینه میشود. مدیرانی که بدانند پذیرش اشتباه بهمعنای پایان کارشان نیست، بلکه بخشی از فرآیند اصلاح است، بیشتر به شفافیت و صداقت گرایش پیدا میکنند. این همان حلقه مفقودهای است که بسیاری از نظامهای اداری با آن دستبهگریباناند.
از سوی دیگر، رئیس جمهور در سخنان اخیر خود، فقط به اظهار شرمندگی و اعلام عذرخواهی اکتفا نکرده است. او در کنار این رفتارها و سخنان مشفقانه و فروتنانه، «روشنگری» هم میکند و از «نامردیهای» سیاسی و رسانهای هم یاد میکند که با رویکرد به جان هم انداختن ایرانیان، در پی اختلاف افکنی و شایعه سازی هستند. پزشکیان، که با تشکیل یک کمیته ویژه بررسی و نیز ایجاد یک سامانه مجازی در مسیر شفافسازی و ریشهیابی وقایع دی ماه و نیز اطلاعرسانی دقیق در باب جانباختگان، پیشقدم بود، به بی انصافیهای سیاسیون خارج و داخل و حتی همراهان و همفکران پیشین خود هم صریحاً نقد وارد کرد تا مجموعه سخنانش فقط یک سوی ماجرا را ندیده باشد.
در نهایت، عذرخواهی رئیسجمهور را میتوان فرصتی برای «بازتنظیم رابطه دولت و ملت» دانست؛ فرصتی که اگر با سیاستهای اصلاحی، گفتوگوی مستمر با جامعه مدنی، تقویت رسانههای مسئول و پاسخگویی نهادی همراه شود، میتواند به کاهش شکافها و تقویت همبستگی ملی بینجامد. اما اگر در سطح بیان باقی بماند، بهسرعت فراموش خواهد شد.
حکمرانی مطلوب از جایی آغاز میشود که قدرت، خود را مصون از خطا نداند. عذرخواهی، اگر صادقانه باشد، اعتراف به این اصل است که مسئولیتپذیری نه نشانه ضعف، بلکه نشان بلوغ سیاسی است. اکنون پرسش اصلی نه درباره خودِ عذرخواهی، بلکه درباره گامهای بعدی است؛ گامهایی که باید نشان دهند این اعتراف، مقدمه اصلاح است، نه پایان آن.